РУХАНИЯТ

         ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басы қазақ қоғамы үшін Ресей империясының әкімшілік-саяси қыспағы мен ішкі рухани жаңғыру үдерісі қатар өрбіген күрделі кезең болды. 1867–1868 жылдардағы патша үкіметінің әкімшілік-саяси реформаларынан кейін, империялық билік тарапынан қазақ даласында ислам дінінің ықпалын шектеуге бағытталған шоқындыру және миссионерлік саясат күшейді. Осындай алмағайып заманда Шахмардан хазірет Алламжарұлы (Сопан тегі) сияқты діни элита өкілдеріне халықтың ұлттық рухани тұтастығын сақтап қалу жолында айрықша қайрат көрсетуге тура келді.

Бұл зерттеудің өзектілігі – ресми архивтік статистикалық деректер мен халық жадындағы рухани көшбасшы бейнесінің арасындағы байланысты ғылыми тұрғыдан зерделеу, сонымен қатар жаңадан табылған эпиграфикалық жәдігерлерді саралау арқылы тұлғаның өмірбаянындағы жаңсақтықтарды түзету болып табылады.

 Осыдан дәл бір жыл бұрын, дәл осы күні, мына жалған дүниеден Есен Күмісқали ағамыз өтіп еді. Жалған фәнидің есігін Кең Жылыойдың төрінде, сұлу Жемнің жағасындағы түйелі қазақы ауылда ашып, жалындаған жастық шағында сайран салып жоғары білім алған, өмірлік асыл жарын жолықтырған, айнымас достарын тапқан Алатаудың баурайындағы әсем қала Алматының төрінде бес күн тіршіліктегі татар дәмі таусылып бақилық сапарына аттанған еді. Топырақ, өзі барлық саналы ғұмырын арнаған, көркейіп өркендеуіне өлшеусіз үлес қосқан қасиетті, киелі Маңғыстау жерінен бұйырды. Есен ағамыздың мүрдесін елге жеткізуге бар күшін салған досы Балтабек Қуандықов: «...Өмірдің талай қуанышты сәттерін бірге өткізген Есен досымды темір астауға салып, ақпанның аязды күні Ақтауға ұшамын деп кім ойлаған...» деп еске алыпты естелік кітапта.

Бисенбай Бисенғалиев. 05.12.1951 ж.т. Ардагер геолог-барлаушы, «Құрмет» орденінің, ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің «Құрмет грамотасы», «ІХ бесжылдықтың социалистік жарыстың жеңімпазы», «Қазақстан мұнайына 100 жыл», «Қазақстан мұнайына 120 жыл», «Маңғыстау мұнай-газ барлау» кешенді экспедициясына 50 жыл», «Маңғыстау мұнайының 50 жылдығы», «Еңбек ардагері», «Ембімұнайгаз» АҚ-на 100 жыл,  «Қарақия ауданына 45 жыл», «ҚР жер қойнауын барлаудың үздігі» төсбелгілерінің, «Қарақия ауданының Құрметті азаматы» атағының иегері. Есімі «Ел ардақтылары-Бұрғышылар» жинағына, «Незабываемое: страницы истории Мангистау» энциклопедиясына, «Олар алғашқылардың бірі болды. Они были первыми» кітабына, Қарақия ауданының «Қазыналы Қарақия» энциклопедиясына енген. Туған ауылын мәңгілік есте қалдыру жобасының жетекшісі, идея авторы, Ақтау қаласындағы «Геолог-барлаушылар аллеясы» идеясының авторы, «Сағыз мұнай өндіру кәсіпшілігі» энциклопедиялық жинағының, «Студенттік естелік әңгімелер», «Бисенғали әулеті», «МЕН – Геолог-барлаушымын», «Киелі өлкені өзгерткен БАРЛАУШЫЛАР»  кітаптарының авторы.

 

Бисенбай Бисенғалиев. 05.12.1951 ж.т. Ардагер геолог-барлаушы, «Құрмет» орденінің, ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің «Құрмет грамотасы», «ІХ бесжылдықтың социалистік жарыстың жеңімпазы», «Қазақстан мұнайына 100 жыл», «Қазақстан мұнайына 120 жыл», «Маңғыстау мұнай-газ барлау» кешенді экспедициясына 50 жыл», «Маңғыстау мұнайының 50 жылдығы», «Еңбек ардагері», «Ембімұнайгаз» АҚ-на 100 жыл,  «Қарақия ауданына 45 жыл», «ҚР жер қойнауын барлаудың үздігі» төсбелгілерінің, «Қарақия ауданының Құрметті азаматы» атағының иегері. Есімі «Ел ардақтылары-Бұрғышылар» жинағына, «Незабываемое: страницы истории Мангистау» энциклопедиясына, «Олар алғашқылардың бірі болды. Они были первыми» кітабына, Қарақия ауданының «Қазыналы Қарақия» энциклопедиясына енген. Туған ауылын мәңгілік есте қалдыру жобасының жетекшісі, идея авторы, Ақтау қаласындағы «Геолог-барлаушылар аллеясы» идеясының авторы, «Сағыз мұнай өндіру кәсіпшілігі» энциклопедиялық жинағының, «Студенттік естелік әңгімелер», «Бисенғали әулеті», «МЕН – Геолог-барлаушымын», «Киелі өлкені өзгерткен БАРЛАУШЫЛАР»  кітаптарының авторы.

Бисенбай Бисенғалиев. 05.12.1951 ж.т. Ардагер геолог-барлаушы, «Құрмет» орденінің, ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің «Құрмет грамотасы», «ІХ бесжылдықтың социалистік жарыстың жеңімпазы», «Қазақстан мұнайына 100 жыл», «Қазақстан мұнайына 120 жыл», «Маңғыстау мұнай-газ барлау» кешенді экспедициясына 50 жыл», «Маңғыстау мұнайының 50 жылдығы», «Еңбек ардагері», «Ембімұнайгаз» АҚ-на 100 жыл,  «Қарақия ауданына 45 жыл», «ҚР жер қойнауын барлаудың үздігі» төсбелгілерінің, «Қарақия ауданының Құрметті азаматы» атағының иегері. Есімі «Ел ардақтылары-Бұрғышылар» жинағына, «Незабываемое: страницы истории Мангистау» энциклопедиясына, «Олар алғашқылардың бірі болды. Они были первыми» кітабына, Қарақия ауданының «Қазыналы Қарақия» энциклопедиясына енген. Туған ауылын мәңгілік есте қалдыру жобасының жетекшісі, идея авторы, Ақтау қаласындағы «Геолог-барлаушылар аллеясы» идеясының авторы, «Сағыз мұнай өндіру кәсіпшілігі» энциклопедиялық жинағының, «Студенттік естелік әңгімелер», «Бисенғали әулеті», «МЕН – Геолог-барлаушымын», «Киелі өлкені өзгерткен БАРЛАУШЫЛАР»  кітаптарының авторы.

Бисенбай Бисенғалиев. 05.12.1951 ж.т. Ардагер геолог-барлаушы, «Құрмет» орденінің, ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің «Құрмет грамотасы», «ІХ бесжылдықтың социалистік жарыстың жеңімпазы», «Қазақстан мұнайына 100 жыл», «Қазақстан мұнайына 120 жыл», «Маңғыстау мұнай-газ барлау» кешенді экспедициясына 50 жыл», «Маңғыстау мұнайының 50 жылдығы», «Еңбек ардагері», «Ембімұнайгаз» АҚ-на 100 жыл,  «Қарақия ауданына 45 жыл», «ҚР жер қойнауын барлаудың үздігі» төсбелгілерінің, «Қарақия ауданының Құрметті азаматы» атағының иегері. Есімі «Ел ардақтылары-Бұрғышылар» жинағына, «Незабываемое: страницы истории Мангистау» энциклопедиясына, «Олар алғашқылардың бірі болды. Они были первыми» кітабына, Қарақия ауданының «Қазыналы Қарақия» энциклопедиясына енген. Туған ауылын мәңгілік есте қалдыру жобасының жетекшісі, идея авторы, Ақтау қаласындағы «Геолог-барлаушылар аллеясы» идеясының авторы, «Сағыз мұнай өндіру кәсіпшілігі» энциклопедиялық жинағының, «Студенттік естелік әңгімелер», «Бисенғали әулеті», «МЕН – Геолог-барлаушымын», «Киелі өлкені өзгерткен БАРЛАУШЫЛАР»  кітаптарының авторы.

Бисенбай Бисенғалиев.

05.12.1951 ж.т. Ардагер геолог-барлаушы, «Құрмет» орденінің, ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің «Құрмет грамотасы», «ІХ бесжылдықтың социалистік жарыстың жеңімпазы», «Қазақстан мұнайына 100 жыл», «Қазақстан мұнайына 120 жыл», «Маңғыстау мұнай-газ барлау» кешенді экспедициясына 50 жыл», «Маңғыстау мұнайының 50 жылдығы», «Еңбек ардагері», «Ембімұнайгаз» АҚ-на 100 жыл,  «Қарақия ауданына 45 жыл», «ҚР жер қойнауын барлаудың үздігі» төсбелгілерінің, «Қарақия ауданының Құрметті азаматы» атағының иегері. Есімі «Ел ардақтылары-Бұрғышылар» жинағына, «Незабываемое: страницы истории Мангистау» энциклопедиясына, «Олар алғашқылардың бірі болды. Они были первыми» кітабына, Қарақия ауданының «Қазыналы Қарақия» энциклопедиясына енген. Туған ауылын мәңгілік есте қалдыру жобасының жетекшісі, идея авторы, Ақтау қаласындағы «Геолог-барлаушылар аллеясы» идеясының авторы, «Сағыз мұнай өндіру кәсіпшілігі» энциклопедиялық жинағының, «Студенттік естелік әңгімелер», «Бисенғали әулеті», «МЕН – Геолог-барлаушымын», «Киелі өлкені өзгерткен БАРЛАУШЫЛАР»  кітаптарының авторы.

«Не көрсеңде тағдыр-талайыңнан көресің», «Маңдайыңа сызылғанын көресің», «Көресіңді көрмей көрге кірмейсің» деген сияқты сөздерді жиі болмаса да естіп жүреміз. Осы сөздердің астарына үңіліп, дұрыс мән беріп қараған кім бар екен. Жарық дүниенің есігін шыр етіп ашқанда маңдайыңа тағдырың жазылып тұрады, ол жазудан сен ешқайда кете алмайсың дейді (онда неге маңдайыма жазылғаны болады ғой деп «төбеге түкіріп» шалжиып  жатып алмаймыз, неге тырбанып алға ұмтыламыз?).

Ахмет Байтұрсынұлы патша заманында да, кеңестік кезеңде де қуғын-сүргін көріп, бірнеше рет түрмеге жабылған. Оның адам еркіндігін шектейтін абақты атты тар құрсауда ұзақ мерзімде отырған кезеңі – 1909-1910 жылдардағы Семей және 1929 жылы қамалған Мәскеудегі Бутырка түрмесі. Семей түрмесінде ол 7 айдан астам уақыт жапа шексе, Алматы-Мәскеу түрмелерінде 20 ай қамақта отырды. Алаш ардақтысының жазықсыз жазаға тартылғанына күйініп, оны құтқару үшін билік орындарына арыз-шағым жазған кісілердің бірі – жұбайы Бадрисафа Мұхамедсалыққызы (Байтұрсынова).

Жұмбағы мол Ащытайпақ 2 ұңғысын қазып жатырған бұрғылау бригадасында бұрғылау шеберімін. 1977-78 жылғы қыс. Сол жылы қыста қар қалың болды, аяз да қытымыр болып біраз қиғылық салды. Тұщы судың азабын көрудей-ақ көрдік, тартудай-ақ тарттық. Дизельді буровойларда жұмыс жасаған бұрғышылар біледі, моторшылар өз вахтасы аяқталар мезгіл тақағанда, келесі вахтаның жұмыс жасауына қажетті дизтопливоны ГСМ (горючесмазочный материал) қазандары орналасқан, қондырғыдан алшақтау жердегі, жоғарыдағы «расходной» қазанға толғанынша айдап кетеді, солай вахтасын тапсырады. Бұл бізге дейін қалыптасқан дәстүр. Жоғары қысымды ауа жіберу арқылы жоғарыға айдалады, оны түсіндіріп жазудың қажеті шамалы, осындай қондырғыда жұмыс жасаған адам біледі қалай жасалатынын...