ТАРИХ. ӨЛКЕТАНУ

Доңызтау және Қайнар
Доңызтау және Қайнар

Тұнған тарихи өлке ретінде шексіз де байтақ, қасиетті Атырау жерін алсақ жаңылмаспыз сірә. Соңғы уақыттарда бұл аймақтан баға жетпес көне жәдігерлер көптеп табылуда. Күні бүгін осыған дейін анықталған ескерткіштердің барын бірі білсе, бірі біле бермейді.

МЕКЕН ЖАЙЫМ ВОРОНЕЖ.... немесе Алаш арыстары тұрған үй
МЕКЕН ЖАЙЫМ ВОРОНЕЖ....  немесе Алаш арыстары тұрған үй

Өткен тарихымызға көз салсақ, тағдырдың талай қысталаң шақтарында тапқанынан жоғалтқаны көп халқымыздың сан қилы қиындықтарды бастан өткергенін білеміз. Халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де, дәйім жұртының нағыз азаматы болып қала бермек. Тарихтың қай кезеңінде болсын олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген және қоғамның бүгінгі рухани жаңғыруы кезеңінде де жеке тұлғалардың құбылысы ерекше орын алады. Сондай тұлғалардың бірі де бірегейі – Халел Досмұхамедов.        

ҚАЛА АРХИВІ ДАЛА АРХИВІН РАСТАЙДЫ (Сүйінқара батыр хақында)
ҚАЛА АРХИВІ ДАЛА АРХИВІН РАСТАЙДЫ (Сүйінқара батыр хақында)

Жуырда Қазақстанның орталық архиві Орынбор қаласынан алғаш көшірілген жылдары оның ғылыми қызметкері болған атақты әскери тарихшы, өлкетанушы Александр Федорович Рязановтың «Қазақ халқының ұлттық тәуелсіздігі үшін қырық жыл күресі (1797-1838 жж.)» атты еңбегін қайта оқып шықтым. 1926 жылы Қызылорда қаласында орыс тілінде басылып шыққан еңбектің түпнұсқадағы тақырыбы «Сорок лет борьбы за национальную независимость казакского народа (1797-1838 гг.): очерки по истории национального движения Казакстана: в 2 частях (по материалам Центрального архива Казакстана)» деп аталады.

Батыр Сүйінқараның құлпытасы табылды.
Батыр Сүйінқараның құлпытасы табылды.

Далалық зерттеу жұмыстарымыз өлке тарихын толықтыратын жаңалықтардың ашылуына себепші болуда. Биылғы жылы да екі мәрте кешенді ғылыми-зерттеу экспедициясын жүргізгенбіз. Алғашқысы облыс аумағынан өтетін ортағасырлардағы керуен жолдары бойын зерттеу болса, келесісі Тайсойған құмының тарихи-мәдени ескерткіштерін анықтау болатын.

Бұл этноархеологиялық бағыттағы зерттеулер кезінде археологиялық ерте темір дәуірлердің кургандары мен тұрақтары табылып, ХІХ ғасырдан бергі уақыттағы ата-бабамыздың қабір бастарына қойылған ескі араб әріпімен жазылған құлпытастары оқылды. Нәтижесінде, құлпытастардағы жазулар бұған дейін белгісіз болған бірқатар ақпараттар берді десе болады.

Пыштанай батыр туралы мақаламнан кейінгі пайда болған кейбір тұжырымдар
Пыштанай батыр туралы мақаламнан кейінгі пайда болған кейбір тұжырымдар

          Мен ұмытып кетіппін. Әйтмәмбет батыр қалмақтардың осы баланың атына арнап мұсылман мешітін салып жатқанын және ол жерде қалмақтарды қырылудан аман алып қалған қазақ батыры туралы мадақ сөз жазылатыны, ол мешітті көргенін, баланың аты мәңгілікке тасқа басылатыны туралы Пыштанай батыр естіп, өлерінде «оған да шүкір», деп өтіпті дүниеден.

Құпиялы Қырғынтөбе.
Құпиялы Қырғынтөбе.

     Жалпы төбешіктің «Қырғынтөбе» аталуын сол жердегі қалмақ пен қазақтар арасындағы қақтығыстарда жауынгерлердің көп қырылуымен байланыстырады. Қазіргі уақытта ол жерде XVII–XІХ ғасыр аралығына жататын «Дулатмола» деген үлкен қазақ қорымы бар. Тарих ғылымдарының докторы, белгілі энограф С.Әжіғалидың бұл аумақта 2004 жылы жүргізген зерттеу экспедицияның ғылыми есебінде «Дулатмола» жөнінде мынадай мәлімет келтіреді. Адай-Мұңал-Бейімбет руының 1936 жылы туылған жергілікті тұрғыны Мәжеков Дәрібаланың айтуы бойынша Қырғын-төбе бейітінде Асан Қайғының Дулат деген балаларының бірі жерленген. Бұл мәліметті Мұрат Мөңкеұлының «Үш қиян» толғауындағы: «Ақтөбе мен Қорғанша, Асан Қайғы бабаның қызыл тастан үй салдырып, он жыл тұтас отырып, әңгіме құрып кеткен жер» деген өлең жолдары бұл аймақта Асан Қайғының болғандығын қуаттай түседі. Өйткені, Ақтөбе мен Қорғанша қалашығының орны осы аудандағы Қаракөл ауылы маңында орналасқан.

XIX-XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ АТЫРАУ ӨҢІРІНДЕГІ МЕШІТ, МЕДРЕСЕЛЕР МЕН МЕКТЕПТЕР
XIX-XX ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ  АТЫРАУ ӨҢІРІНДЕГІ МЕШІТ, МЕДРЕСЕЛЕР МЕН МЕКТЕПТЕР

2022 жылы Атырау облысы тарихи-мәдени мұраны зерттеу орталығының мамандары «Атырау өңіріндегі ескі мешіт, медреселер мен мектептер» тақырыбындағы жоба аясында зерттеу жұмыстарын қолға алды. Жоба аясында орталық мандары елімізде және Ресейдің қалаларында археографиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сонымен қатар, Атырау облысының барлық аудандарының аумағында далалық зерттеу экспедициясын ұйымдастырды. Мақсаты, Атырау облысы аумағындағы ХІХ ғ.-ХХ ғ. бас кезіндегі ескі мешіт-медреселер мен мектептер туралы ақпарат жинау, орналасқан жерін анықтау, оларды және картаға орналастыру болатын. Археографиялық зерттеу жұмыстары Ресейдің Санкт-Петербург, Татарстанның Қазан, Башқұртстанның Уфа қалаларындағы және Алматы мен Атырау қалаларындағы мемлекеттік архивтерінде жүргізіліп, бірқатар мәліметтер табылды. Нәтижесінде, Атырау өңірінде архив материалдарынан көптеген мешіт-медреселердің болғанын көруге болады.

Пыштанай батыр Аңырайқай шайқасында
Пыштанай батыр Аңырайқай шайқасында

Пыштанай батыр 1693-1793 жылдар аралығында өмір сүрген, жүз жасаған аруақты батыр, қазақтың жері мен елін, Қазақ мемлекетінің егемендігі мен тәуелсіздігін сыртқы басқыншы жаулардан қорғаған даңқты батыр-қолбасшы. Жоңғарларға қарсы атақты «Аңырақай» шайқасында Әбілқайыр хан әскерінің мыңбасы әрі Ту ұстаушысы болған.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЖЫМДАСТЫРУ НАУҚАНЫ: АШТЫҚ БОСҚЫНДАРЫ
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЖЫМДАСТЫРУ НАУҚАНЫ: АШТЫҚ БОСҚЫНДАРЫ

ХХ ғ. бас кезеңінде қазақ елі алуан түрлі, жан түршігерлік жағдайларды басынан кешірді. Сол кездегі саяси үрдістерді, соғыстарды, көтерілістерді, табиғат есібінен болды деген тұжырымға ие болған аштық кездерінен бөлек, 1929 жылдары орын алған ашаршылықтың басы Қазақстандағы кеңестік ұжымдастыру кезеңі өз құпиялылығымен ерекшеленеді.

КЕҢЕСТІК БИЛІК ТҰСЫНДАҒЫ 30-ШЫ ЖЖ. БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АШТЫҚ: ШҰБЫРЫНДЫ БОСҚЫНДАР
КЕҢЕСТІК БИЛІК ТҰСЫНДАҒЫ 30-ШЫ ЖЖ. БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ АШТЫҚ: ШҰБЫРЫНДЫ БОСҚЫНДАР

Қазақ өртті, тасығын терең суды тілсіз жау дейді. Бұл апаттан сақтанса аман құтылуға болады. Қашып құтылмаса өзге ешбір лажы жоқ бір жау бар. Ол жаудың ең зұлымы, апаттың мейірімсіз ең күштісі, елге келген жаппай аштық.