ҚАСИЕТ ҚОНҒАН ҚЫЗЫЛҚОҒА

ҚАСИЕТ   ҚОНҒАН   ҚЫЗЫЛҚОҒА

1917 жылға  дейінгі  тарихынан

 

Біз  бұл  топтамада  Атыраудың  Қызылқоғасында  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын, дәлірек  айтқанда, 1895-1915  жылдары  болған  әкімшілік-аумақтық  бөлінісі, болыстардың  басқарушылары, табиғи  байлықтарының  зерттелінуі,  оқу-ағарту  мекемелері, денсаулық  сақтау  жүйесінің  құрылымы  турасындағы  тарихи-мұрағаттық-статистикалық  деректерді  мұрағаттарда,  тарихи-академиялық  еңбектерде  жазылған  күйінде  келтіріп  отырмыз. Бұл  ретте  мынаны  ескертеміз: қашан  да  қағазда  бәрі  сықиып  тұрады  ғой, осы  себепті  еуропалық  жаңалықтарды  дабыралап  көрсетушіліктің  де  болғандығы  көзге  ұрып  тұрады, әйтпесе, сол  кездегі  қазақ  ауылын  әйел  босандырушы  дәрігерлік  қызметкерлердің  кеңінен  аралап,  көмек  көрсеткендігін  ешкім  растай  алмас. Оны  былай  қойғанда, осы  лауазымға  белгіленген  адамдардың  жапан  далаға  келуден  қашқандығы  деректерден  айқын  көрініп  тұрады.   

         Кейбір  басқа  қызметкерлердің  жұмысы  туралы  да  осыны  ескерген  дұрыс: сусыз, қалыптағыдай  жолы  мен  бекітілген  көлігі  жоқ  өлкеде  сол  тұста  еңбек  етудің  қиындығын   сезіну  оңай-ақ. Дегенмен,  «оларды  қол  қусырып  отырды»  деп  те  айта  алмаймыз, сондықтан  да, өз  дәуірінің  тарихи  құжаттарында  есімдері  аталған  жандарды  алаламастан  көрсете  отырып,  олардың  қызметін  құрметпен  ескеруді  дұрыс  санадық.

         Бұрын  көбісі  кітаптарда  жазылмаған  жандарды,  ел  басқару  жүйесін, халық  ағарту  мен  білім  беру  істерін, шаруашылықтың  кейбір  салаларын  осы  топтамамда  тұңғыш  рет  жаза  отырып, тарихи  шындық  тұрғысында  баяндауды  мақсат  тұттым.

1. ЕЖЕЛГІ ҚАЗАҚЫ МЕКЕН

       Осы  еңбек  арналып  отырған  өлке  бүкіл  Атырау  өңірі  сияқты  өте  ежелгі  заманнан  адамдарға  кеңінен  белгілі  болған  және  олар еркін  жайлаған  қасиетті  мекенге  ұқсайды. Бұған  аудан  аумағынан  табылған Ақтөбе  қорғаншасының  қалдықтары («Қызылқоға  энциклопедиясы». Ал., «Үш  қиян», 2002,46-47-бб.) нақты  дәлел  болғандай. 2000  жылғы  «Атырау»  энциклопедиясының  жазғанындай: «...сондай-ақ, Қызылқоға  ауданындағы  қорғандарға  да  зерттеу  жұмыстарын  көп  жүргізген  еді, бірақ  нәтижесі  Қазақстанға  әлі  белгісіз  болып  отыр...»( «Атырау».  Энциклопедия. Ал., «Атамұра», 2000, 42-б.).

Ескі  ғылыми-көпшілік  әдебиеттерде  олар  жөніндегі  кейбір  деректер   де  сақталыпты.

 Ресейдің  көрнекті  тарихшысы  П.И.  Рычков (1712-1777)  өзінің  баспадан  1762  жылы  шыққан  атақты  «Орынбор  топографиясында»  Сағыз  өңірі   жөнінде  былай  деп  жазыпты:

 «...Переводчик  Оренбургской  губернской  канцелярии  Яков  Гуляев, бывавший  многократно  в  обеих  киргис-кайсацких  ордах  и  далее  оных,  описал  следущее:

         ...4. Оттоль  с  день  езды  по  речке  Сагыз  видны  многие  старинные  строения ,  такие  же  как  и  в  урочище  Бакчи,  от  речки  Сагызы  дня    с  два.  От  Бакчи  вверх  у  вершин  реки  Зины, коя  выпала  из  устья    реки  Мугалджара,  весьма  много  старинных  городков,  рытых  каналов, рвов  и  насыпных  бугров. Из  оных  бугров  часто  вырывают  людские  кости  отменной  величины, а  также  золото, серебро  и  разные  орудия» (П.И. Рычков. Топография  Оренбургская, то  есть  обстоятельное  описание  Оренбургской  губернии, сочиненное  коллежским  советником    и  Императорской  академии  наук  корреспондентом  П. Рычковым. Под  ред.С.В.  Богданова. Оренбург, 2012, с.193). 

         Ұлы  ғалымымыз Шоқан  кезінде «Қазақ  халқының  Геродоты»  деп  бағалаған  орыстың  көрнекті  тарихшысы  А.И. Левшин (1797-1879) де  өзінің 1832  жылы  жарық  көрген  атақты «Қырғыз-қазақтардың  немесе  қырғыз-қайсақтардың  ордалары  мен  далаларына  сыпаттама»  атты  еңбегінде  оларды  төмендегідей  етіп  көрсетеді:

         «...Из  Сарайчиковской  крепости  в  Хиву, чрез  перешеек, отделяющий  море  Аральское  от  Каспийского, есть  несколько  путей. Замечатель-нейший  из  них  есть  так  называемая  древняя  Ногайская  дорога. Она  идет  чрез  следующие  места: чрез  солончак  Тентяксор  и  урочище  Беляули, к  реке  Сагыз, чрез  который  переправляются  близ  развалин  древнего  укрепления,  называемого  Узюнтам. От  Сагыза  - чрез  горы  Кайнарские  к  реке  Эмбе, чрез  которую  переправляются  близ  древнего  кладбища  Бакашаулия...( Левшин А.И. Описание  киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд  и  степей (под  общ.ред.акад.М.К. Козыбаева). Ал., «Санат», 1996, 97-б.).

         По  древней, так  называемой  Ногайской  дороге, ведущей  из Сарайчиковской  крепости  к  остаткам  древнего  Ургенджа, есть  много  развалин, а  именно:

         а)Узунтам. На  левой  стороне  реки  Сагыз, чрез  которую  в  сем  же  месте  был  построен  каменный  мост  или  плотина.  Оставшиеся  от  нее  плиты  тесаного  камня  еще  видны. Говорят,  что  она  была  сделана  по  повелению  одного  из  сыновей  Чингисхана»(Сонда,109-б.).                    

           Бұл  өңірді  1941-1945 жылдарғы  Ұлы  Отан  соғысы  кезінде  неміс  тұтқыны  болған  шағында  Сұлтанқұби  Жұрымбайұлы «Ел  қайда?Жерім  қайда?»  деген  ұзақ  толғауында    сағына  жырға  қосады:

                                      .......

                            Ойыл  да  Қиыл  мекенім,

                            Туған  жерім  Тайсойған,

Айтпай  да  не  қып  кетемін.

Қызылқоға,Сарыкөл, Қарабау,

Жоқ   еді  тіпті  бөтенің.

Бержағы  мынау  Тұманшы,

Көңірсітіп  көн  төккен

Жағалай  құмның  етегін.

Тайсойғанның  бойында

Жалғызағаш, Сарықыз, Қазанғап,

Құлмәмбет  пен  Қаттыкөл,

Секердей  шөбі  тәтті  көл,

Мақтауға  сияды  біздің  жақ...

(«Майдангер». Құр.А. Әміржанұлы  мен  М. Ғайнелқызы – «Атырау  ақын-жазушыларының  «Қазына»  кітапханасы. 11–кітап. Алматы, «Арыс», 2002. – 62-63-бб.).

П. Рычков  аталмыш  туындысында  мынадай  да  қызықты  мәліметті  беріпті:

 «...6) При  озере  Каракул,  между  Эмбой  и  Яиком, расстояние  от  Яицкого  Антонова  форпоста  -  три  дня  езды. 7). По  двум  рекам  - Уйле  и  Кинле (Қиыл  өзені  ғой  - А.Ә.),  которые  текут  с  западной  стороны  в  озеро  Каракуль, расстояние  от  Оренбурга  до  тех  мест  - дней  шесть  или  семь  езды...» (Көрс.кітап, 72-б.). 

Қызылқоғаның  басты  өзендері  Сағыз  бен  Ойылды  да  ертедегі  басқа  орыс  тарихшылары  да  еңбектеріне  арқау  еткен  екен.   Айтылғандай  тарихи  орындарды  Левшин  былайша  жазып  кетіпті:

 «На  западе  от  устья  Урала  впадает  четырьмя  рукавами  в  Каспийское  море  река  Сагиз,  текущая  из  отраслей  той  ветви  Уральского  хребта,  которая,  как  мы  сказали  выше,... Она  проходит  чрез  солончак  Тентек-Сур, имеет  воду  горьковато-соленую  и  совершенно  негодную  для  употребления,  берега  дикие, бесплодные  и  в  верховьях  низкие, а к устью крутые.  Ширина  ее  сажен  около   8; глубина  в  некоторых  местах  очень  значительна, но  броды  весьма  часты.

.......

...Эмба  проходит  чрез  пески  Сагиз  и  Бокумбай.

Река  Уил  вытекает  из  возвышений, лежащих  между  вершинами  Илека  и  Хобды. Сначала  берет  она  направление  на  юг,  потом  поворачивает  на  северо-запад, снова  устремляется  к  югу, и, наконец, течет  на  запад;  проходит  между  песками  Бирюкты  и  Тайсуган, течет  чрез  озеро  Малый  Каракуль  и  окончательно  исчезает  в  Большом  Каракуле.  Все  течение  ее  составляет  около  350  верст, вода  в  ней  пресная, изгибы  ее  происходят  от  окружающих  ее  гор.  Из  речек, в  Уил  впадающих,  нет  ни  одной  значительной» (Көрс.кітап, 66-67-бб.). 

Оның  назарынан  Қаракөл  де  тыс  қалмапты: «Каракуль, или  черные  озера, лежат  западнее  Индерского. Одно  из  них, а  именно  Большое, немного  южнее  оного, а  другое, Малое, севернее.  Оба  большею  частию  заросли  камышом. Река  Уил, проходя  чрез  Малый  Каракуль, вливается  в  Большой. В  сем  последнем  водится  много  рыбы» (Көрс.кітап, 57-б.). 

Қызылқоға  аумағының  жер  бедерін  сөз  еткенде «Аудан  территориясында  құмды  шағылдар  көп  тараған. Үлкен  территорияны  алып  жатқан  Тайсойған, Бүйрек  құмдары»  (8-б.) деп  жазады «Қызылқоға  энциклопедиясы». Левшин  бұларды  да  сыпаттапты  былайша: «Ближайшие  к  западной  границе  степей  киргиз-казачьих  пески  называются  Бирюкты, лежащие  на  один  день  езды  от  Калмыковой  крепости  и  облегающие  со  всех  сторон  озеро  Малый  Каракуль. Восточная  и  южная  их  части  известны  под  именем  Тайсуган...По  Эмбе  лежат  пески  Сагил (дұрысы  - Сагиз – А.Ә.),...»( Көрс.кітап, 37-б.).

Кіші  жүз  Ресейге  қосылған  кезде - ХҮІІІ ғ.бұрыннан  келе  жатқан  хандық  басқару  жүйесі  сақталған  болатын, 1783-1797 жж.  ұлы  Сырым  батырдың  басқаруымен  жүрген  халық  қозғалысы бір  уақыт – 1786-1791  жылдары  хандық  өкіметті  жойдырған  еді. Алайда,  халықтың  демократиялық  бағыттағы  ниеті  мен  іс-әрекетінен  қорыққан  Ресей  өкіметі   хандықты  қалпына  келтіріп, Ералыны  1791-1794 жылдары  таққа  отырғызды. Өмірден  озған  ханның  орнына 1795 ж. Есім  Нұралыұлы  тағайындалады.  Оған  ІІ  Екатерина  патшайым  барлық  жағдайды  жасауға  тырысты. Мұны  А.И. Левшин  былайша  баяндайды:

         «...В  отвращение  опасности,  навлеченной  благонамеренною  его  взыскательностью   за  преступления  и  козни  Сырыма  с  сообщниками, императрица     Екатерина  решилась  послать   ему  военный  отряд,  который  бы  охранял  его    и  вместе  служил  для  исполнения  приговоров  над  виновными.

         Сверх  того  положено  было  учредить  при  Ишиме (Есім дегені – А.Ә.)   для  удобнейшего  управления  Меньшою  ордою  диван, или  совет  ханский. Члены  оного, избранные  народом  из  отличнейших  султанов  и  старейшин,  должны  были  исполнять  волю  хана,  помогать  ему,  делать  представления  и  вместо  с  ним  жить  в  домах,  которые  велено  было  построить  им  в  степи  на  урочище  Тайсуган» (Көрс.кітап, 276-277-бб.).

         Алайда,  бұл  жоспар  іске  аспай  қалды, 1797 жылғы  қараша  айында  Мыңбай  батыр  бастаған  көтерілісшілер  Есім  ханды  жауыздығы  үшін  өлтірген  болатын. Кейін  Сырым  көтерілісі  жеңіліс  тапты, сондай-ақ, Кіші  жүздің  соңғы  ханы  Жәңгір  1845 жылы  қайтыс  болған  соң  елдегі  хандық  өкімет  те  біржола  жойылды. 1920  жылғы 26 тамызға   дейін, яғни Кеңес  өкіметі  басшылары М. Калинин  мен  В. Ленин  «Қазақ АКСР-ін  құру  туралы»  декретке  қол  қойғанға  шейін картадан  Қазақ  мемлекеті  деген  атау  жоғалып  кетті.    

2. ТАБИҒИ   БАЙЛЫҒЫ  ДА  БАР-ДЫ

Бұл   өңір   ежелден  пайдалы  қазбаларға  байлығымен  де  белгілі-тін. Айталық, Левшин  мынадай   да  дерек  береді: «Болотистое  пространство  между  Уралом  и  Сагизом  и  немного  далее  к Эмбе  есть  обильное  месторождение  дерновой  железной  руды  фосфоро-кислого  железа» (Сонда,39-б.).

Аталмыш   өлкеде  өткен  замандарда   мұнайдың  белгісі  де  байқалыпты. Мұны  «Қызылқоға  энциклопедиясы»  да  жазған  болатын: «Мәтенқожа  әулиенің  бейіті  қасындағы  шұңқырдан  мұнай  шығып  жатады. Оны  халық  әулиені  пәктеген  жер  деседі. 1900  жылдар  басында  осы  мұнайға  ағылшындар  келіп,  барлау  жұмысын  жүргізгенімен  нәтижеге  жете  алмаған. Кеңестік  дәуірде   осындай  іс  қолға  алынып,  одан  ештеңе  шықпады. Ал  Мәтен  атаның  басына  келіп  түнеушілер  көп. Еліміз  тәуелсіздік  алғаннан  кейін  Мәтенқожа  мен  Сұлтануәйіс  әулиелердің  басына  түнек  үйлер  салуда  сол  кездегі  Қызылқоға  ауданының  әкімі  Есенкелді  Нұршаев  ел  азаматына  лайық  үлкен  ұйымдастыру  жұмысын  жүргізіп,  оған  өзі  тікелей  басшылық  жасады.  соның  нәтижесінде  осы  екі  әулие  басына  түнек  үйлері  салынып,  келушілерге  жағдай  жасалды» (191-бет).

Осы  жағдайды  «Көздіқара  өңірінде  алғаш  мектеп  ашқан  ұстаз-ақын»  деп  есептелетін (Көрс.энциклопедия, 49-бет) Ғалиев  Көшербай  деген  азамат  өз  өлеңінде  қостаған  екен:

Қарабау, Қызылқоға, Қаракөлден,

Май  шыққан  Мәтен  баба  жуған  жерден,

Айналдым  Мәтен  баба  әруағыңнан,...

(Көрс.энциклопедия, 196-бет)

Ал,  бұл  турасында  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрынғы   ғылыми  әдебиеттерде  жазылып  па  екен? Бар   болып  шықты. Тағы  да  П.И.  Рычковқа  жүгінелік: «...В  Заяицкой  же  степи, от  Оренбурга  в  полуденную  сторону  верховой  езды  дней  двенадцать, в  вершинах  речки  Сагиз (коя  впадает  в  реку  Эмбу),  в  степи, в  полуверсте  от  той  речки,  сказывают,  есть  нефтяное  место, кое  по-тамошнему  Смоляным  называют,  в  длину  оно  сажен  полтораста, а  в  ширину  до  ста  сажен.  Сия  материя  завсегда  поднимается, опускается  и  расплывается, как  будто  кипит,  но  не  горяча. Ежели  верблюд  или  лошадь  зайдет  сие  место, то  так  увязнет, что  и  вытащить  ее  неможно.  Такой  тяжелый  тут  дух, что  никакая  птица  сего  места  перелететь  не  может» (Көрс.еңбек,  135-б.).

Левшин  де: «Нефть  находят  близ  Каспийского  моря  и  около  вершины  реки  Сагиз» (Көрс.еңбек,  94-б.) деп  көрсеткен  болатын.       

         Сондай-ақ, 1899  жылы Жылойдағы  Қарашүңгіл  кен  орнынан  Қазақ  жеріндегі  тұңғыш  мұнай  бұрқағы  алынғаннан  кейін  Атырау  өңірінде  шетелдік  алпауыттар  тарапынан  мұнай  іздеу  жұмыстарының  күрт  күшейгені  белгілі. Тарихи-мұрағаттық  деректер  1916  жылғы  1  қаңтардағы  есеп  бойынша Гурьев  қисымындағы  мұнайлы  алаңдарды  зерттеуге  рұқсат  сұраған  43.238  арыздың  болғандығын  көрсетеді, олар  басқалармен  бірге  Қарабау, Қызылқоға, Кермеқас, Ілбішін  қисымындағы  Қаракөл  болыстарының  аумақтарын  қамтитын. Оларды  болыстар  бойынша  біздіңше  саралағанда  төмендегідей  арыздар  кестесі  шығады:

р/с

болыстың  атауы

қисымы

арыз  саны

1.

Кермеқас

Гурьев

1292

2.

Қарабау

Гурьев

175

3.

Қаракөл

Ілбішін

1027

4.

Қызылқоға

Гурьев

6545

5.

Тайсойған

Гурьев

863

 

Барлығы

2

9.902

 

                «Статистический  обзор  Уральской  области». Уральск, 1915г. 

Бұлардың  ішінен Кермеқас, Қаракөл, Қызылқоға  алаңдары  үмітті  деп  танылды. Алайда, Қазаннан  бұрынғы  бұл   іздеу  жұмыстары  ойдағыдай  нәтиже  бере  алмады.

3. ҚАЗАҚ   БОЛЫСТАРЫ

          Баяндалып  отырған шақта  Қызылқоға   аумағы   патшалы  Ресейдің  Орал  губерниясындағы Орал  облысына  кірген  қазақ  даласы еді. Патша   заманында  аумақтардың  бұдан  әрі  қисымға (уезге)  бөлінгені  белгілі, ал, Қызылқоға  жері  алғашқысында  Калмыков (кейін – Ілбішін)  қисымына  қарайтын, Ресейдің  Мемлекеттік  Кеңес  Пікірінің 1899  жылғы  9 ақпандағы  Жоғарғы   мәртебелі бекітуіне  сәйкес  қана  оның  негізгі  жерлері  болып  саналатын, Кермеқас, Қарабау, Қызылқоға (жаңадан  құрылған) және  Тайсойған  болыстары  Гурьев  қисымына  бағынатын  болды, енді  ондағы  болыстардың  саны  17-ге  жетті. Сөйтіп,  бұдан  118  жыл  бұрын  ғана  қызылқоғалықтар  ресми  түрде    «Атырау  жұрты»  болып  санала  бастады.

Біз  сөз  қылып  отырған  кезеңдегі  әкімшілік-аумақтық  бөлініс  бойынша Атырау  өңіріне  сол  уақытта  кірмеген   кейбір  болыстар  мен  елді  мекендерді де бүгінгі  күні  Атырау  облысының  аумағына  енген  есебінде  қабылдап,  қосымша  көрсетіп  отырмыз. Тағы  бір  «қосқаным» (әрине,  бұл  аннексиялау  емес) 1909  жылғы  ресми  деректерде  Ілбішін  қисымындағы  Қаракөл  және  Сабынкөл   болыстары  ауылдарының  саны  бөлек-бөлек  (14+6  ауылдар  болып)  көрсетілгенімен  тұрғындарының  саны  бірге (10.089  адам)   беріліпті («Статистический  обзор  Уральской  области». Уральск, 1911  год», с.54), сол  себепті,  1901 ж.құрылған  Сабынкөлді  де  «біз-дікі»  деп  алдым. Әбден  анығы  шыққанша  осы  пікірлерімді  ұстанамын. Сөйтіп, Кермеқас, Қарабау және  Тайсойған    болыстары  1899  жылдан  бастап  ресми  түрде  «атыраулық»  болды. Айтпақшы, Сабынкөлдің  атал-мыш  өңірде  болғандығын, барлығын ҚР  Құрметті  жорналшысы, Қызылқоғаның  тумасы     Т. Жаңабайұлы  ағамыз 2017 жылдың  18  мамы-рында   сұрағанымда  растады.

            Сонымен,  Қызылқоғада  1895-1915 жылдар  аралығында  болған  қазақ  болыстары  туралы  статистикалық  деректерге  көз  жіберелік.

                Алғашқысында, 1895-1898 жылдары өңірде екі  қисымға (Гурьев  және  Калмыков  қисымдарына) бағынған  4  болыс  болды: Кермеқас, Қарабау, Қаракөл  және  Тайсойған  болыстары. 1899-1900 жылдары бұған Қызылқоға (Гурьев  қисымы) болысы, 1901 жылдан  бастап Сабынкөл (Ілбішін (бұрынғы - Калмыков қисымы) болысы  қосылды. Осылайша, 1917 жылы өлкеде 6 болыс  болып  тұрды.

         Ендігісін  «Бұларда  қанша  халық  өмір  сүрді, оларды  неше  ауылға  топтастырып  еді?» деген  сауалға  жауап  берелік. Жұртшылық саны  1897 ж.өткен  бүкілресейлік халық  санағында  алған  рет  жазылыпты: осы  уақытта Кермеқас (айтпақшы, болыс  атауы көп  жерде «Кермақас» деп  жазылуда,  дұрысы  қазақтың  аса  сұлу  жанды  бейнелейтін сөзінен  шығатын «Кермеқас» қой) 11.819 адам болыпты, халықтың  тығыздығы бір  шаршы  шақырымға  алғанда  1,1  көрсеткішін  беріпті, болыста  14  ауыл  болыпты. Кейіннен  бұл  болыстың  ауылдарын  жаңадан  құрылған  болыстарға  бөлген  болуы  керек, 1898 жылдан  бастап  ауыл  саны  да,  адам  қарамы  да  азая  береді: Кермеқаста 1898-1901 жж. – 8, 1902-1913 жж. – 7 ауыл  болса, 1913 жылғы  халық  саны  7070  адамды  құрады.

         Қарабау  болысында 1897 жылы 9 ауыл, 7622 адам (халықтың  тығыздығы бір  шақырымға алғанда 3,9)  болса, 1913 жылы 10 ауыл, 8431 тұрғын бар екен.

         Ал, Қаракөл  болысы  өз  аумағында аталған  уақыттарда 11 және  15  ауылды, 9359  және  10.091 адамды  қамтыпты.

         Бүгінде  бүкіл  аудан  атауын  содан  алып  отырған Қызылқоға  болысында 1899-1901 жылдары 10 болыс, 5964 (1901ж.) адам, 1913 жылы 6536 адамды  топтастырған  13 ауыл  болған екен.

         Сабынкөлдің  ауылының  ең  көп  болған  уақыты 1902 ж.екен, онда  ол 15  болатын, 1914 ж.8 ауыл  бар-ды; мұның  халқының  саны  үнемі Қаракөлмен  бірге  көрсетіліп  келді.

         Соңғы Тайсойған  болысында  да  алғашқысында  (1895-1897 жж.) 12  ауыл, 9313 адам (халықтың  тығыздығы – 1,5)  болыпты, кейін  10-ға азайып (1898-1903 жж.), 1904-1913 жж.11-ге  жетті, тұрғындары 1901 ж. - 9176, 1913 ж. – 9949  болды.

4. ҚАЗАҚ  БОЛЫСТАРЫН  БАСҚАРУ

Ол  кезде  Ресейдің  заңына  сәйкес  қазақы аумақ  болыстарға және  ауылдарға    бөлінетін. Оларды үш  жыл  мерзімге  сайланатын  болыс  басқарушылары  мен  старшындар (ағамандар(ауылнайлар)   басқарды.  Сонымен  бірге,  қазақ  болыстарында  орысша-мұсылманша  білімі  бар  кеңсе  қызметкерлері (писарьлар)  қызмет жасайтын.

         Іргелі  еңбек - «Қазақстан  тарихы. Көне  заманнан  бүгінге  дейін. Бес  томдық» туындысы мұндағы  қазақ  болыстары   турасында  мынадай  дерек  береді: «1867-68 жылдардағы  реформа бойынша  жергілікті  басқаруға ерекше  көңіл  бөлінді. Әр  уезд  болыстарға, ал  болыстар  бірнеше  шаруашылық  ауылдарын  біріктірген және  100-200  шаңырақтан  тұратын  әкімшілік  ауылдарға  бөлінді. Болыстар  1000  шаңырақтан  2000  шаңыраққа  дейін, кейде  3000  шаңыраққа  дейін  қамтыды.

         Шаңырақтардың белгілі  бір  болыстың  бір  ауылынан  екінші  ауылына  ауысуы, сол  сияқты  олардың  солардың  қатарында  есептелуі  ауыл  шаңырақ  иелерінің  келісімімен  рұқсат  етілді. Бірақ  тиісті  ауыл  старшындары  мен  болыс  басқарушыларының  ризалығы  керек  болды» (Үшінші  том. Ал., 2002, 449-б.).

Болыс  басқарушысы  және  ауыл  старшыны (ағаманы) болып  тек  қана  беделді  және  байлығы  бар  адамдар  ғана  сайлана  алатын,  кей  ретте  басқаша  да  болыпты. Болыстық  съездер  мен  ауыл  жиындарын үш  жыл  сайын  өткізгенде  осылар  мен  олардың  кандидаттарын  сайлайтын. Шар  салу  арқылы  жай  көп  дауыс  алғандарды  облыстың  әскери  губернаторы  бекітетін, шар  саны  сайланушыдан  кейін  көп  болғанды  кандидат  деп  есептеді. Ауыл  ағамандары  мен  олардың  кандидаттарын  қисым  бастығы  бекітетін  еді.

         Болыс  басқарушысында  да,  ауыл  ағаманында  да  бірдей  әкімшілік  құқықтары  болды. Яғни  олар  жарлық  және  полиция  билігін  өз  қолына  алды, тыныштық  пен  тәртіптің  сақталуын, салықтардың  жиналуын  қадағалады, адамдарды  үш  күн  мерзімге  қамауға алу, ақшалай  айып  төлету  құқықтары  бар  еді.

Енді  Қызылқоға   болыстарын  кімдер  басқарғандығына  назар  аударалық.  Кермеқас  болысында  1895-1908 жылдары  аралығында  үш  азамат  болыс  басқарушысы  болыпты: олар – 1. Шолаев  Қожас (1895-1898 жж.); 2. Бекмұқанбетов Нұғыман (1899-1905 жж.); 3. Жұмақұлов Дорба (1906-1908 жж.).  Бұларға  кеңсе  қызметкері (писарь)  ретінде  үш  кісі  көмекші  болған екен: 1. Сұлтанов  Оразғали (1895-1908 жж.); 2. Сапақов Қосбай (1899 ж.); 3. Елдосов Қойшыбай (1900-1901 жж.).

          Елеусін Адамбаев (1895-1896 жж.), Еркеғара (Еркеш) Сарыбасов (1897-1902 жж.)  және Көріғұл Шауқаров (1903-1908 жж.)  сынды  азаматтар  Қарабауда  болыс  басқарушысы  ретінде  құрметке  бөленді, олардың  көмекшілері  Жұмағали Сүйінғариев (1895, 1899-1901 жж.)  пен  Шеркешбай Бөкенов (1896-1898 жж.) еді.

         Қаракөл  болысын Өтеу  Көнеев (1895-1899 жж.), Бекқұл Бекенов (1900-1902 жж.), Жұмағали Қисықов (1903-1908 жж.) басқарғанда, болыстың  песірлері Сұлтангерей  Яушев (1895 ж.), Қайыржан Аранжанов (1896-1897 жж.), Көжек Сүйінәлиев (1898 ж.), Нұғыман Қорғанбаев (1899 ж.), Жұмағали Тілеуов (1900 ж.), Оразғали  Сұлтанов (1901 ж.) болыпты.

         Атақты  шешен  және  білгір  азамат Қарақожа Қүлбасов (1899-1905 жж.) пен Әлжан  Игіліков (1906-1908 жж.) Қызылқоға  болысын  басқарғанда  оларға  да  екі-ақ  кісі - Шеркешбай Бөкенов (1899-1900 жж.)  пен Қасбай  Сапанов (1901 ж.) кеңсе  қызметкері  болыпты.

         Сабынкөлде 1901-1908 жж.Ермек Тілеубаев  табан  аудармастан  басшы  болғанда өзінің  көмекшілігіне Дәулет  Бүркітов (1901 ж.) пен орыс  шаруасы Александр Ларинді (1902 ж.) ғана  қалапты.

         Атақты  Тайсойған  болысында Қосалы Түйеқұлақов (1895-1896 жж.), Жұмағали Жұлдызов (1897-1900 жж.), Жанайыс Жұлдызов (1901-1906 жж.), Көжек Жұбанов (1907-1908 жж.) басқарушы  болған тұста песірлік  қызметті  Жанайыс Жұлдызов (1895 ж.), Мұқан  Мүшеғалиев (1896-1898 жж.), Дәулет-Үмбет  Машақов (1899 ж.), Жүсіп-Қали Тұрдағалиевтар (1900-1901 жж.)  атқарыпты.  

Айтылғаннан  бергі  уақыттағы  болыс  басқарушысы (1909 жылдан  бастап)  мен  кеңсе  қызметкерінің  (1902  жылдан  бастап) аты-жөні  біз  танысқан  құжаттарда көрсетілмей  қалыпты. Олардың  кейіннен  анықталарына  күмәніміз  жоқ.

Үш  жылда  бір  рет  шаңырақ  санының  есебі  алынып,  тексерілді («Қазақ  ССР  тарихы».3-том, 236, 237, 238, 239-бб.). Сондықтан  да,  біз  бүгін  тиісті  мәліметтерді  мүмкіндігінше  келтіре  алдық.  

5. ҚЫЗЫЛҚОҒА БАЗАРЫ

Тіршіліктің  бір  көзі  сауда  ісінің   болғаны  аян.  Оның  алғаш  біздің  түркі  халықтарында  болғандығына  ондағы  екі  басты  сөздің  - «тауар»  мен  «базар»  сөздерінің  алғаш  шығыстан  тарағандығы  дәлел  бола  алады. Отаршылдыққа дейін  де  қазақ  жұртында  сауда  мен  базар  ісі  ойдағыдай  жүргізіліп  келді.

Жергілікті  қазақтар  ХІХ ғ.жақын  немесе  алыс  жерлердегі  базарлар  мен  жәрмеңкелерге  барып,  мал  мен  мал  өнімдерін  сататын, болмаса  азық-түлікке, киім-кешекке,  материалдық  заттарға  айырбастайтын. Осының  бір  көрінісін   1862 жылы «Московские  ведомости» басылымына жазған  мақаласында  Ф. Лазаревский  былайша  пайымдайды: «...Исключительным  временем  для  этой  продажи  была  зима, - самая  трудная  пора  перебиться  бедному  Киргизу; а главнейшим  рынком  - местность  около  Гурьева  городка. На  этот  единственный  на  Юго-западной  части  меновой  пункт  ежегодно  приходят  во  множестве  кочующие  по  северо-восточным  берегам  Каспийского  моря, по  Эмбе, Сағызу, Уилу  Киргизы  для  закупки, или  правильнее  для  вымена  себе  муки  на  зимнее  пропитание...» История и  культура  Атырау...», Том ІҮ, с.272).

Бұл  жәйт  жазылған  уақыттан  «25-30  жыл шамасында  бұрын болған  аштық  жылдарын» (Көрс.том, 271-б.) - сонда  шамамен  1832-1837 жылдарды  көрсетеді  екен. Кейін  қашыққа  бармай, жер  ұту  мақсатында  Атыраудың  әр жерінде  дербес  базарлар  ашылып,  жұмыс  жасай  бастады.

  Өлкеміздің  алғашқы  тұтас  шежіресі  болған  «Атырау»  энциклопедиясы  2000 ж.былай  деп  жазған-ды: «Қызылқоға  тарихына  үңілгенде  халықтың  есіне  осында...бүкіл  Батыс  Қазақсанға   әйгілі  болған   Қызылқоға  жәрмеңкесі  еске  түседі» (282-283-бб.). 

         Дұрысында, оны  «жәрмеңке»  деп  емес,  ресми  құжаттарда  «базар» санатында  көрсететін, шындыққа  жүгінсек  те,  алдыңғысының  базардан  ауқымдырақ  болатыны  белгілі  болмақ.

         Сонымен,  мұны «Қызылқоға  базары»  дейтін  дүйім  жұрт, ол  Кермеқас  болысының  Қызылқоға  сайында  орналасқан  екен, базар  аптаның  сәрсенбі  және  жұма  күндері  жұмыс  жасайтын, оның  жұмысына  ветеринар   дәрігерлер А.Е. фон-Зельман (1895-1898 жж.), Конст.Ник. Колпаков (1899-1902), Вертячкин (1906-1910 жж.), Рождественский (1911-1913 жж.)(бәрі  де  Калмыков  кентінде  отырды) басшылық  етті, 1903-1905 жылдары  аталмыш  лауазым  бос  тұрды.

Қызылқоға  базарының  Орал  қаласымен  арақашықтығы 371 шақырым  еді.  Мына  біз  құрастырған  кесте  сол  турасында  баяндайды:

жылы

тұрғын  жердегі  отбасы  саны

тұрғын  саны

сауда  нүктесі

барлығы

ері

әйелі

1912

73

346

182

164

33

1913

97

518

278

240

33

 

«Статистический   обзор Уральской  области». Уральск,1914-1915 гг.

         Қазақтар  базарда  малды, мал  майын, теріні, қой  мен  ешкі  терілерін, мал  жүнін, жылқы  қылын, аңдардың  терілерін, текеметті,  шаруалардың  ұзын  етекті  шұға  шекпенін (армячина) және  басқаларын сатты  және  айырбастады, өздеріне  астық, шапан, көрпе-жастық, кілем, қағаздық  және  жібек  маталар, ер-тұрман  әбзелдерін, кепкен  жемістер, күріш, шыны  және  кәрлен  ыдыстар, тері  және  темір  бұйымдарын, тағы  басқаларын  сатып  алды («Хозяйство  казахов...», 108-б.).

            Қызылқоға  базарындағы  тауарлардың  сатылу  барысы  мен  бағасы  туралы  нақты  мәліметтер  қолымызға  түсе  қоймағандықтан, әзірше, біз  тапқан  және  құрастырған, қарамы  шамалас  келетін  көрші  Ойыл (Көкжар)  жәрмеңкесінде  сатылған  заттар  жөніндегі  мәліметтерді  оқырмандардың  назарына  ұсынбақпын:

А. Ойыл (Көкжар)  жәрмеңкесінде  1909 жылдың  20  мамыры  мен   20  маусымы  аралығында  сатылды:

І. Мал

рет  саны

малдың  атауы

саны

құны

қаржылық  бағамы

1.

Түйе

2.833

189.727

рубль

2.

Жылқы

1.364

59.206

-*-

3.

Ірі  және  ұсақ мүйізді мал

1.324

55.415

-*-

4.

Қой

47.293

288.583

-*-

5.

Ешкі

1.304

3.906

-*-

 

Жиыны:

 

596.837

-*-

 -*- - бағамы  сондай.

ІІ. Сатылған  заттардың  бағасы

рет  саны

заттың  атауы

құны(рубльмен)

рет  саны

заттың  атауы

құны(копейкамен немесе рубльмен)

1.

Түйе

50-130

9.

Қой  терісі

80 коп.дейін

2.

Жылқы

30-80

10.

Ешкі терісі

80 коп.дейін

3.

Сиыр

20-90

11.

Ешкі  түбіті

16 р.дейін

4.

Ұсақ  мал

12-25

12.

Жылқы  қылы

20 р.дейін

5.

Қой

9.00

13.

Ұн:

 

6.

Ешкі

6.00

-

Қара  бидай  ұны

1 р.30 к.

7.

Қой (?) жүні

5.00 дейін

-

Русак

1р.50 к.

8.

Түйе  жүні

6,50 дейін

-

Кубанка

1р.70-1р.80 к. (1 пұтына)

Ә. Ойыл (Көкжар)  жәрмеңкесінде  1909 жылдың  15  қыркүйегі  мен   15  қазаны  аралығында  сатылды:

І. Мал

рет  саны

малдың  атауы

саны

құны

қаржылық  бағамы

1.

Түйе

2.033

137.633

рубль

2.

Жылқы

701

26.380

-*-

3.

Сиыр

302

13.300

-*-

4.

Қой

28.526

191.900

-*-

5.

Ешкі

441

2.234

-*-

 

Жиыны:

 

371.447

-*-

 -*- - бағамы  сондай.

ІІ. Сатылған  заттардың  бағасы

рет  саны

заттың  атауы

құны(рубльмен)

рет  саны

заттың  атауы

құны(рубльмен)

1.

Түйе

50-180

11.

Түйе   терісі

7.00-8.00

2.

Жылқы

40-180

12.

Қой  терісі

60-80 коп.

3.

Сиыр

30-120

13.

Ешкі  терісі

1-1.40

4.

Ұсақ мүйізді мал

15-30

14.

Ешкі  түбіті

16.00-18.00

5.

Қой

4-12

15.

Жылқы  қылы

7.00-18.00

6.

Ешкі

3-8

16.

Ұн:

(1 пұтына)

7.

Қой (?) жүні

4.20-4.50

-

Русак

1р.20к.

8.

Түйе  жүні

7.50-8.00

-

Кубанка

1р.50к.

9.

Жылқы  терісі

4.50-5.00

-

Қара  бидай  ұны

1р.

10.

Сиыр  терісі

3.00-7.00

 

«Статистический  обзор Уральской  области».Уральск, 1910 г.,сс.155-156.

7.

Қой (?) жүні

4.20-4.50

-

Русак

1р.20к.

8.

Түйе  жүні

7.50-8.00

-

Кубанка

1р.50к.

9.

Жылқы  терісі

4.50-5.00

-

Қара  бидай  ұны

1р.

10.

Сиыр  терісі

3.00-7.00

 

«Статистический  обзор Уральской  области».Уральск, 1910 г.,сс.155-156.

6. ЖОЛ  ҚАТЫНАСЫ

            Өлкенің  қисым  және  облыс  орталықтарымен  байланысы  ауадай  қажеттіліктің  бірі  еді, сондықтан  да, олардың  арасында  тас  жолдар  салынбағанымен   ат-арба  көліктік  жүйесі  болды. Әкімшіліктік-шаруашылықтық  тұрғыдағы  қатынаспен  бірге  сауда-саттық  ісі  және  пошты  байланысы  қалыптасты. Бұған  орай  төмендегі  кестелерді  назарға  ұсынамыз:

Орал  облысының  қазақ  даласындағы  земстволық   жол  қатынасы (күре  жолы)

(1895-1899 ж.ж.)

ІҮ. Калмыков  күре  жолындағы  Қара құнан  бекетінен (стансасынан) Кермеқас  базарына  дейінгі  жол

 

р/с

Бекет атауы

Арақа-шық-

тығы

Бекеттерде  үнемі  ұстап  отырылды

Ескертпе

ат

жәмшік

жазғы күйме

қысқы күйме

1.

Қара құнан 

-

-

-

-

-

Қисымдық басқарманың  хат  тасушысы қазыналық  хат-хабарды  таситын

2.

Қырық  құдық

23

3

1

1

1

3.

Ажырық

18

3

1

1

1

4.

Қара  құдық

17

3

1

1

1

5.

Қызыл  қоға (базары)

15

3

1

1

1

Жиыны*

73

12

4

4

4

* - қосындыларды  біз  есептеп  шығардық – А.Ә.

 

Ал, мынауысы  қисым  орталығымен  арадағы  жол  қатынасын  көрсетеді:

1909  жылы

Ү. «Гурьев – Қызылқоға  базары»  күре жолы

 

р/с

Бекет атауы

Арақа-шық-

тығы

Бекеттерде  үнемі  ұстап  отырылды

ат

жәмшік

жазғы күйме

қысқы күйме

1.

Гурьев

-

-

-

-

-

2.

Соколок

19

 

 

 

 

3.

Қайнарбек

27

3

1

1

1

4.

Дүйсенбай

30

3

1

1

1

5.

Шонық

33

3

1

1

1

6.

Тұщыкөл

45

3

1

1

1

7.

Қызылқоға  базары

26 ½

3

1

1

1

Жиыны*

180½

15

5

5

5

«Статистический   обзор Уральской  области». Уральск,1911 г.

* - қосындыларды  біз  есептеп  шығардық – А.Ә.

7. Мал  емдеу   ісі (ветеринарлық  жұмыстар)

Қазақ   халқының  ежелден-ақ  малды  емдеумен  жете  айналысып  келгенін  дәлелдеудің  қажеті  болмас. Дегенмен, ғылыми  еңбектерге  жүгініп  көрелік.

Сиыр  мен  қойда  жаз  мезгілінде  «айналма» немесе  «тентек»  деп  аталатын ауру  көп  кездесуші  еді. Бұған  ұшыраған  мал  жайылмайды,  тұрған  жерін  айнала  береді. Халық  емшілерінің  ұғымында, бұл  ауру  миға  құрт  түсуінен  болады  екен,  оны  кезінде  емдемесе, мал  қатты  жүдейді  де, өліп  қалады.

Атақты  ғалым-этнограф  Х. Арғынбаевтың «Мал  ауруларын  емдеудегі  халықтық  тәжірибе» атты  еңбегінде (1969)   аталмыш  аурудан  малды  сауықтырудың  мынадай  әдісі  баяндалады: ауру  малды  табыннан  немесе отардан  бөлектейді, күнсайын  бақылауға  алады яғни жақ сүйегін  шұқып  отырады, нәтижесінде  паразит піскенде  ол бірте-бірте  жіңішкереді. Ми  қабығы  толық пісіп  жетілген  соң  малды  жығып, жақсылап  байлайды және  жақтың  жіңішкерген  бөлігінің  терісін  айқыш-ұйқыш  кеседі.  Пышақтың  ұшымен  дөңгелек  тесік  жасайды  да,  миға  орналасқан  көпіршікті  инеден  жасалған  арнаулы  ілгішпен  сақтықпен  дөңгелете  айналдыра  отырып, тесіктен  алып  шығады. Сүйектің  кесілген  дөңгелек  бөлігі  қайтадан  орнына  қойылады,  теріні  жазып  түзетеді, жараның  үстіне    күйдірілген  киізді  басып,   таңғышпен  2-3 күн  таңып  тастайды (Мына  еңбектен  алынып, аударылды: «Казахи». Историко-этнографическое  исследование. Ал., Казахстан, 1995, 224-225-бб.).

Бірақ, ХІХ ғасырда патша  шенеуніктері  қазақы  емшіліктің  бәрін  «жабайы»  деп  менсінбеді  де,   еуропалық  ветеринария  жүйесін  ресми  түрде  күштеп  енгізді, амбулатория (емдеуші  бекет) құрды. 90-шы  жылдардың  соңында  мұндай  құрылым  Атырау  өңірінде  де  енгізіле  бастады. Дәлірек  айтқанда, олар  «Қисымдық   ветеринарлық  дәрігер», «Жайық  бойының  қазақ  даласындағы  бекеттік  ветеринар», «Амбулатория (мал  емдеу  орны)» деп  аталды, оларға  қазіргі  Қызылқоға  ауданы  аумағында  болып  отырған  елді мекендер  де  кірді. Бір  айта  кететін  жәйт – ресми  еуропалық  мал  емдеу  қызметі қазақтың  халықтық  мал  емдеу  ісін  тоқтата  алған  емес,  барша  қазақтар  сияқты,  қызылқоғалықтар  малдарын  қазақша  да  емдей  берді.

А. Қисымдық   ветеринарлық  дәрігерлер

        «Обзор»  деректерінің  әр  кезеңде  өзгеріп  тұратынын  байқайсың. 1895-1898 жылдары Ілбішін  қисымының  Қаракөл  болысын, Гурьев  қисымының  Кермеқас, Қарабау  болыстары мен Кермеқас болысының  Қызылқоға  сайындағы  базарын қисымдық  ветеринарлық  дәрігер шенсіз  шенеунік А.Е. фон-Зельман  қадағаласа,  бұл  лауазым 1899 жылы  бос  тұрыпты, ал, 1900  жылдан  бастап  әр  қисымға  бөлек-бөлек  ветеринарлық  дәрігер  тағайындалып  отырды.

Ә. Жайық  бойының  қазақ  даласындағы  бекеттік  ветеринар                                                              (1902 жылдан   бастап  -  Далалық  бекеттік  ветеринар)

           Жайық   сыртындағы  қазақ  даласында  бекеттік  ветеринарлар  жұмыс  жасады,  соның  Ойыл  кентінде  болған  4-ші  ветеринарына  басқалармен  бірге  Гурьев  қисымының  Тайсойған  болысы, 8-ші  ветеринарға – шенсіз  шенеунік Павел Феофантович Сазонтовқа Гурьев  қисымының  бүкіл  Жайық  сырты  даласы, 10-шы  ветеринарға – коллегиялық  асессор Константин  Ник.Колпаковқа (Калмыков  кентінде  отырды) – Ілбішін  қисымының  Қаракөл  болысы,  Гурьев  қисымының  Кермеқас, Қарабау  болыстары  мен  Кермеқас  болысының  Қызылқоға  сайындағы  базары  бағынды.

           1908 ж. – 7-ші  далалық  бекеттік  ветеринарлық дәрігер Ойыл  кентінде  отырды, оған  бағынғанның  қатарында  Тайсойған  болысы (Гурьев  қисымы) болды, ал, 12-ші  далалық  бекеттік  ветеринарлық дәрігер  коллегиялық асессор Ник.Квинт.Вертячкинге (Калмыков  кентінде  отырды) Ілбішін  қисымынан - Индер  мен  Қаракөл  болыстары, Гурьев  қисымынан  -Кермеқас, Қарабау, Қызылқоға  болыстары  және  Кермеқас  болысының  Қызылқоға  сайындағы  базар  бағынды.

          Алдыңғы  беттерде  көрсеткеніміздей, Қызылқоға  өңірінің  бірнеше  қисымға  қарап  келгендігіне  орай  олардың  ветеринарлық  іспен  қамтылуын  бөлек-бөлек түсіндіруге  тура  келеді.

           Тайсойған  болысын  басқалармен  бірге  төмендегіше  бекеттік  ветеринарлар  меңгерген  еді: титулярлық  кеңесші Алексеев Вас. Серг.( 1895,  1897 жж.), Петров Илья  Степ. (1896), Розов  Петр  Дмитр.(1901-1904 жж.), шенсіз  шенеунік  Лебедев  Петр  Степанович (1905-1906 жж.), шенсіз  шенеунік Күсепқалиев Шахбазкерей Жүсіпұлы (1909-1910 жж.), коллегиялық асессор Бизянов Пав.Конст. (1911 ж.), шенсіз  шенеунік Дьяконов Ал-др Дмит. (1912 ж.), шенсіз  шенеунік Соколов Сергей Сергеевич (1913 ж.), бұл  лауазым 1898-1900  және 1907-1908  жж. бос  тұрды.

         Сондай-ақ, мұнда  көрсетілген  жалғыз  қазақ – «Күсепқалиев Шахбазкерей Жүсіпұлы» деген  азамат, сондай-ақ, алдыңғы беттерде  жазылған Дәулетшах Жүсіпұлы  Күсепқалиев  та, Кіші  жүздің  атақты  ханы  Әбілқайырдың (1678-1748)  тұқымынан  өрбіген  дәрігерлер  болатын. 

         Ілбішін  қисымының  Қаракөл  болысына, Гурьев  қисымының  Кермеқас, Қарабау  болыстары мен Кермеқас болысының  Қызылқоға  сайындағы  базарына  ветеринарлық  қамтуды  мына  бекеттік  ветеринарлар  - коллегиялық асессор Конст.Ник.Колпаков (1899-1905 жж.), коллегиялық  асессор Ник.Квинт.Вертячкин (1907-1910 жж.), ветеринарлық  дәрігер (л.у.а.) Рождественский (1911 ж.), шенсіз  шенеунік Фабер Александр Фед., (бұл Астрахан қаласына іссапарға жіберілгендіктен  міндетін  уақытша  дәрігер  Рождественский  атқарды)( 1912) атқарды, 1906 ж.аталмыш жұмыс  орны  бос  тұрды.            Ал, Сабынкөл  болысының  8  ауылы  1913  жылы  Орал қисымының Покровский  кентінде  отырған ветеринарлық  дәрігер коллегиялық кеңесші Влад.Фомич  Росниковтың  қамқорлығында  болды.

           Құрамында  Қызылқоға  мекеніндегі базар, қасапхана, Ілбішін  қисымының Индер (14 ауыл)  және  Қаракөл (15 ауыл) болыстары, Гурьев  қисымының Қарабау (10 ауыл) және Қызылқоға (13  ауыл) болыстары, Кулагин станицасы  аумағындағы өнеркәсіптік  мал  болған  Қызылқоға  телімі  1913  жылы Калмыков  қисымындағы ветеринарлық  дәрігер коллегиялық кеңесші Иван Георгиевич  Рождественскийдің  (Калмыков  кентінде  отырды) құзырына  бағынды

         1911 ж.далалық  бекеттік  ветеринарлық дәрігерлердің  бірі  болған коллегиялық  асессор  Павел  Константинович Бизянов  (Ойыл  кентінде  отырды)  басқалармен  бірге Гурьев  қисымының Тайсойған  болысын  да  меңгерді. Осындай, 12-ші  ветеринарлық дәрігердің  міндетін уақытша  атқарушы (м.у.а.) Рожденственский (Калмыков  кентінде  отырды) Ілбішін  қисымының  Индер  және  Қаракөл  болыстарын, Гурьев  қисымындағы  Кермеқас, Қарабау, Қызылқоға     болыстарын  және Кермеқас  болысының  Қызылқоға  сайындағы  базарын  меңгерді.

Б. Мал  емдейтін  амбулатория

 «Статистический  обзор  Уральской  области»  деп  аталатын  ресми  деректік  еңбекте «1897  жылдың  аяғында Орал   облысында  ауру  малды  тегін  емдейтін  14  амбулаторияның  ашылғандығы» бірнеше  рет  жазылыпты, ауру  малды қабылдау, кеңес  беру  және  емдеу  істері  тегін  жүргізілді, соның  біреуі  Ілбішін  қисымының  Кермеқас  болысындағы  №8  ауылының  базары  жанындағы  Қызылқоға  амбулаториясы (оның  нөмірі  де  8-ші) екен, алайда, сол «Обзордың»  біз   оқыған  деректері  аталмыш  базардың  болғандығын 1897  жылы  шыққан бірінші  шығарылымында (мұндағы  деректер «1895 жылғы  есеп  бойынша»  деп  көрсетіледі) жазады, осы  себепті  мен  «бұл  мекеме 1895 жылдан  бастап  жұмыс  жасады»  деген  тұжырымға  келдім, төмендегі  кестені  осылайша  түздім: ветеринарлық  дәрігер А.Е. фон-Зельман (1895-1898), ветеринарлық  дәрігер Конст.Ник.Колпаков (1899-1905 жж.), ветеринарлық  дәрігер Ник.Квинт.Вертячкин (1906-1910), ветеринарлық  дәрігер Рождественский  (уақытша)( 1911-1912 жж.).

8. ЕГІН  ШАРУАШЫЛЫҒЫН  ЖҮРГІЗУ  ТАЛПЫНЫСЫ

         Табиғи  жағдайына  орай  қисымда  суарылмайтын егін  шаруашылығының  түрі  болды, бұл  қақ  суы  мен  жаңбыр  суы  жиналған  жерлерде  жүрді,  оны  шөл  немесе  шөлегін  дейтін («Хозяйство  казахов...», 166-167-бб.). Осы  ретте  атақты  Сырым  батырдың  Қызылқоға  өңіріндегі  «Сырым  бөгетін»  атап  өтелік,  Сырым  Датұлы (1742-1802) «Ойылдың  сағасы Құройылды  бөгеу  арқылы  Тайсойған  мен Қаракөл, Қарабау, Сарыкөл  атырабын  суландыруды  көздеп  салдырған. Тәжірибелі  су  мамандары И. Филимонов, С. Сидоров, М. Зинин қара  халықтан  шыққан  Сырымның  инженерлік  тәжірибесін  жоғары  бағалаған» («Қызылқоға  энциклопедиясы», 146-б.). Ұлы  күрескердің  бұл  ісіне  кеңестік  тарихшы           Н. Аполлова былайша  баға  беріпті: «сделав  пруд и  производя  пашню,  обогатил  себя   через  продажу  хлеба  избыточно» (Н. Аполлова. Экономические  и  политические  связи  Казахстана с Россией в XVIII - начале XIX в.  М., Изд-во Академии наук СССР, 1960г. 456 б., 196-б. - Мына  кітаптан  алынды: «Хозяйство  казахов...»,156-б.).

         ХІХ ғ.аяғы  мен  ХХ ғ.бас  шенінде  орыстардың  талабымен  Қызылқоға  жерінде  егін  шаруашылығын  кеңінен  жүргізу  әрекеттері  болды, алайда,  көп   ұзамай-ақ  татырлы-сорлы  далалық  өңірде  оның  мүмкін  болмайтынына  көз  жеткізілді. Мұны  1909  жылғы  30  қарашада  Қарашекпендер (Переселен) басқармасына  Торғай-Орал  ауданындағы Қарашекпендер  ісі  меңгерушісінің міндетін  атқарушы  Сихаровтың  жазған  хатынан  көруге  болады: «Опыты  посевов  без  орошения  производились  и  до  сих  пор  производится  в  северных  волостях  уезда (Гурьев  қисымы ғой – А.Ә.) Табауганской (Тайсойған  болар - А.Ә.), Кызылкугинской  и  Карабаусской, но   результаты  их  крайне  печальны. Хоть  сколько-нибудь  сносные  урожаи  пудов  в 30 с  1 каз.дес. получаются  раз  в  три  года,  большею  же  частью, вследствие  засухи,  посевы  совершенно  погибают.

         Несмотря  на  это, что  в  пределах   Кызылкугинской  и  Карабаусской  волостей  вследствие  поворота   русла  Уила    погибли  почти  все  роскошные  прежде  заливные  покосы  и  от  этого  крайне  ухудшились  условия  скотоводческого  хозяйства, все  попытки  местных  киргиз  найти  выход  в  земледелии,  пока  не  увенчались  успехом» («История и  культура   Атырау  в  русских  источниках  ХҮІІІ-ХХ веках». Сборник  в  пяти  томах. Том ІҮ. Атырау, 2016, 345-346,351-бб.). 

         Сөйтіп,  табиғат  өз  дегенін  істеп  тынған-ды  ол  заманда.

                                       9. ДЕНСАУЛЫҚ  САҚТАУ  ІСІ

            Әдеттегідей  бұл  мәселеге  де  ерекше  мән  берілді. Соған  орай  бірнеше  емдеу  мекемелері  жұмыс  жасады.

1. Ауылдық  дәрігерлік  телімдерге   бағыныс

          Қызылқоға  болыстары  орналасу  жағдайларына  (бағынған  қисымдарына  орай)  әртүрлі  ауылдық   дәрігерлік  телімдерге  кірген  еді.  Олар  Калмыков   қисымындағы - 6-шы Калмыков ауылдық  дәрігерлік  теліміне,  Гурьев  қисымындағы - 7-ші  Гурьев  ауылдық  дәрігерлік  теліміне, Темір  қисымындағы  - 8-ші  Ойыл  ауылдық  дәрігерлік  теліміне және Орал  қисымындағы - Жымпиты ауылдық-дәрігерлік  теліміне бағынды.  Патша  шенеуніктері  жалпы  атауды  жазғанда «Телімдік (учаскелік)  ауылдық  дәрігерлер» деп  тұжырымдағанымен  саралап  келгенде  «емші» (лекарь) деп  көрсетіпті. Енді  бұларды  жеке-жеке  түзіп  көрелік.

А. 6-шы Калмыков ауылдық  дәрігерлік  телімі

(1911 ж.бастап – Қызылқоға ауылдық  дәрігерлік  телімі)

(Бұған 1900 ж.бастап - Кермеқас,  1909 ж.бастап - Қызылқоға, 1911 ж.бастап -  Тайсойған қосылды). Емшісі - Гуминский Ал-др Петрович (1898-1900), Шанявский Ос.Дионис.( 1901-1903 жж.), Новиков Александр Ив.( 1905 ж.), Парфенов Вониф. Васильевич (Орал қ. земстволық  ауруханаға  іссапарға  жіберілді).  1897 ж., 1904 ж., 1906-1908, 1912-1913 жж.жұмыс  орны  бос  тұрды,

13-ші  Қызылқоға  ауылдық-дәрігерлік  телімі Ілбішін   қисымының  Индер,  Қаракөл  болыстарын, Гурьев  қисымының  Кермеқас, Қарабау, Қызылқоға  және  Тайсойған  болыстарын  қамтыды (дәрігері – коллегиялық  асессор  В.В. Парфенов, Орал  қаласында  отырды).

Ә. 7-ші  Гурьев  ауылдық  дәрігерлік  телімі. Бұған басқалармен  бірге Қызылқоға болысы  да  қарады. Емшісі - Ширявсков Ник.Карпович (1901-1905), Новиков Ал-др Ив. (1906-1908).

Б. 8-ші  Ойыл  ауылдық  дәрігерлік  телімі. Ал, Тайсойған  болысы  көпке  дейін  «Ойыл  телімінің»  құрамында  болып  келіп, (1901ж.бастап - Сабынкөл  болысы,1910 ж.бастап – Тайсойған болысы   қосылды)1911  жылы  ғана «Қызылқоға  ауылдық  дәрігерлік  теліміне»  кіргізіледі: емшісі- Кучевский  Антон  Игн. (1898-1900 жж.), Маржецкий Влад.Влад. (1902-1903), Серебряников В.В. (1907-1908), Лабут А.Г. (1909-1910). Лауазым  1897, 1901, 1904-1906 жж. бос  тұрды.

Ғ. Жымпиты ауылдық-дәрігерлік  телімі (1911 ж.бастап - Оңтүстік  Жымпиты ауылдық дәрігерлік телімі). Сабынкөл  болысы  1909-1913 жж.  басқалармен  бірге  болды,   емшінің орны  бос  еді.

2. Телімдік (учаскелік)  ауылдық  кіші   дәрігерлік  қызметкерлер

А. Ауылдық    фельдшер                                                                                             

         Халықты  барынша  дәрігерлік  қызметпен  қамтуды  көздеген  жергілікті  өкімет  орындары  «ауылдық  фельдшер»  лауазымын  тағайындады. Қызылқоғада  еңбек  еткен  мұндай  абзал  адамдардың  да  есімдерін  тарих  мұқият  сақтаған  екен,  ұмыт  бола  жаздаған  осы  азаматтардың  аты-жөндерін  тұңғыш  рет  оқырмандардың  назарына  ұсынып  отырғанымызды  өзімізше  мақтаныш  тұтамыз. Сонымен, аталмыш  өңірде  1917  жылғы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  халық  денсаулығын  сақтау   жолында  күрескендермен  танысып  көрелік.

Алтыншы  телімнің  ауылдық  фельдшерлері Яковлев  (1896-1903), Забродин (1904-1908), Ларшин(л.а.)( 1909-1910), Першин (1910).

Сегізінші Ойыл  телімінің  ауылдық  фельдшері Шанталов (1896-1902), Кротов (1903-1907), Құтымбетов (1908), Галиев (1909-1910), Максимов (1911).

       Ауылдық  фельдшерлерді  де  1911  жылдан  бастап  Жымпиты  мен  Ойыл  ауруханаларының, Қызылқоға  базарындағы  науқас  адамдарды  қабылдау  бөлімінің  штатына  кіргізген  екен. Мұны  да  кестелеп  көрелік:

Ә. Ауыл  әйелдерін  босандырушы  фельдшер

      Өңірдегі  адамдардың  туу, өмірге  келу  жағдайын  да  қамқорлау  мақсатында  патша  шенеуніктері  ауыл  әйелдерін  босандырушы  медициналық қызметкерлерді  - фельдшерлерді  де  тағайындап  отырды, Қызылқоға  табиғатының  қиындығы  мен қазақтардың  өмір  сүру  ортасына  бейімделудің    келушілер  тарапынан  сирек  қалыптасуы  салдарынан  бұл  жұмыс  орны   көп  уақыт  бойына  бос  тұратын. Дегенмен,  сол  кезеңде  аз-кем  мезгіл  болса  да  еңбек  еткен  жігерлі  жандарды  құрметпен  еске  алған  дұрыс  болмақ. Әдеттегідей,  оларды  да  қисымдарына  орай  дербес  кестелермен  баяндамақпыз.

     6-шы  Калмыков  теліміне (1910 ж.Жымпиты  теліміне  өзгертілді) басқалармен  бірге  Кермеқас, Қарабау, Қаракөл, Қызылқоға  болыстары  бағынатын-ды: фельдшер жұмысын  мыналар  атқарды - Колпакова  Вал.Ник. (1896, 1898-1901 жж.), Бородина Вера  Ал. (1902-1905), Дубровина (1908 ж.), Талактова Л.Я. (1911 ж., Орал қаласындағы кедейлерге  тегін  көмек  көрсету  үшін  Орал қалалық дәрігеріне  іссапарға  жіберілді). Бос  тұрды: 1897, 1906-1907, 1909-1910 жж.

      Ал,  8-ші Ойыл  теліміне  басқалармен  бірге  Тайсойған  болысы, 1901 жылдан  бастап  Сабынкөл  болысы   кіретін, алайда, 1910 ж.соңғысы  жаңадан  ашылған Жымпиты теліміне бағындырылды. Емшілері  Демешева  Анаст.Ник.( 1901-1902), Истомина (1907-1910), Талактова (Талантова) Л.Я., Орал қ.кедейлерге  тегін  көмек  көрсету  үшін  Орал қ.дәрігеріне  іссапарға  жіберілді)( 1909-1910 жж.). Бос  тұрды: 1896-1900, 1903-1906 жж.

             1911  жылдан  бастап  әйел  босандырушы  қызметкерлердің  мекен  жайлары  өзгеріске  ұшырады:  енді  Жымпиты  кентінің  1888  жылғы  17  қазанның  құрметіне  құрылған, 25  кереуеттік земстволық  қазақ  ауруханасындағы (дәрігері – коллегиялық  асессор Дәулетшах Жүсіп-керейұлы  Күсепқалиев)  әйел  босандырушының   лауазымын  атқарушы  В.А.  Бородина, Ойыл  кентінің  8 кереуеттік ауылдық  ауруханасындағы (6-шы ауылдық  дәрігерлік  телім)(дәрігердің  орны  бос  тұрды, фельдшерлері Ғалиев  пен  Максимов  еді)   әйел  босандырушының   лауазымын  атқарушы М.И. Истомина, Қызылқоға  базарындағы 2  кереуеттік  науқастарды  қабылдау  бөлімінің (13-ші    ауылдық  дәрігерлік  телім)(меңгерушісі – фельдшердің  лауазымын  атқарушы Першин, фельдшері  Ларшин (Индер  ставкасында  отырды)  әйел  босандырушы  (бұл  жылы  осы  орын  бос  тұрды) жүкті  әйелдерге  көмек  көрсетуге  міндетті  болды. Келесі  жылы  жымпитылықтарда  өзгеріс  болмағанымен, қалған  екеуінде  басқа  адамдар  қызмет  етті: Ойыл  ауруханасында екі  жыл  қатарынан  кейіннен  көрнекті  мемлекет  қайраткері, ғалым  болған  даңқты  жерлесіміз Халел  Досмұхамедұлы  Досмұхамедов  дәрігер  болып  жұмыс  жасады, алайда, мұнда  сол 1912 жылы  әйел  босандырушының  жұмыс  орны  бос  тұрды;  Қызылқоға  базарындағы науқастарды  қабылдау  бөліміне  әйел  босандырушы  болып  бұрыннан  белгілі А.Н.  Демешева  еңбек  етті. Ал,  1913 жылы  Қызылқоға  базарындағы науқастарды  қабылдау  бөлімінің  әйел  босандырушысының жұмыс  орны  бос  тұрса, Халел  ауруханасының  мұндай  қызметіне  лауазымды  атқарушы  болып  Елизавета  Махорина  тағайындалды; Жымпиты  ауруханасында  тағы  да  өзгеріс  болған  жоқ. 

Б. Шешекке  қарсы дәрі  егуші  фельдшер

        Бұлардың  қатарында  Қарабау ставкасында - Забродин (1896-1903 жж.), Зверев (1904-1905 жж.), Власов (1906-1907), Қызылқоға  базарында – Першин (1908 ж.), Қаракөл ставкасында – Власов (1909-1910  жж.) болды.

      1910  жылдан  бергі  кезеңде  мұндай  фельдшерлер  туралы  деректер  берілмепті, менің  ойымша  олардың  да  міндеттерін,   жоғарыда  жазғанымдай,  әртүрлі  дәрігерлік  мекемелердің (ауруханалар  мен  науқас  адамдарды  қабылдау  бөлімдерінің)  қызметкерлеріне  берген  секілді.

3. Науқастарды   қабылдайтын  бөлімдер  мен  ауруханалар

А. Науқастарды   қабылдайтын  бөлім

(Приемный  покой)

         1). Қызылқоға  базарында  науқас  адамдарды  қабылдайтын   2  кереуеттік    бөлме                                

(1906-1911 жж.)

1906 ж.бастап Қызылқоға  базарында  науқас  адамдарды  қабылдайтын 2  кереуеттік    бөлме  жұмыс  жасады,  оның  жұмысына  6-шы  ауылдық  дәрігерлік  телімнің  дәрігері (Новиков Ал-др Ив.( 1906 ж.), Парфенов Вониф.Васил., Орал  Земстволық  ауруханасына  жіберілген  еді, м.а. Першин (фельдшердің м.а.)(1910 ж.бастап)( 1909-1911 жж.), 1907-1908 жж. бос  тұрды) басшылық  берді.  Бөлме  облыстық  земство  қаражатының  негізінде  қызмет  етті.

1912 ж.бұл 13-ші  ауылдық-дәрігерлік  телімге  бағынды, оны  фельдшердің  м.а. Першин  басқарды, фельдшері  - Ларшин (Индер  ставкасында  отырды), акушерка-фельдшердің  орны  бос  тұрды, телім  дәрігері Парфенов  Орал  Земстволық  ауруханасына  жіберілген  еді.

2). Қызылқоға  базарындағы науқас  адамдарды  қабылдаудың   2  кереуеттік  бөлімі

(13-ші  ауылдық  дәрігерлік  телім) (1912-1913 жж.)

Дәрігердің  орны  1912-1913 жж.бос  тұрды, м.а. Першин (фельдшердің м.а.), әйел  босандырушы  фельдшер Демешева А.Н. (1912 ж.), келесі  жылы бұл  лауазым  бос  тұрды.

Ә. Қызылқоғалықтарды  қамтыған  басқа  қисымдық  дәрігерлік  мекемелер

1). Жымпиты  кентінің  1888  жылғы  17  қазанның  құрметіне  құрылған,       25  кереуеттік    земстволық  қазақ  ауруханасы. Дәрігері - коллегиялық  асессор Күсепқалиев Дәулетшах Жүсіпкерейұлы (1911-1913 жж.);  фельдшеріБазанов (1911 ж.), Пальгов (1911 ж.), Корин (1911-1912 жж.), Корин, Иморин (1912 ж.), Занин (1912 ж.), Илюхин (1913 ж.), Наурызалин (1913 ж.), Матросов (1913 ж.); әйел  босандырушы  фельдшердің лауазымын  атқарушы  - В.А.  Бородина (1911-1913 жж.).

2). Ойыл  кентінің  8 кереуеттік 6-шы ауылдық  ауруханасы. Дәрігері - Досмұхамедов Х.Д. (1912-1913 жж.); фельдшері Ғалиев (1 911 ж.),  Максимов (1 911 ж.), Давыдов (1912 ж.),  Максимов (1912 ж.), Ғалиев (1913 ж.),  Анчиков (1913 ж.); әйел  босандырушы  фельдшердің лауазымын  атқарушы  - Истомина М.И. (1911 ж.), Махорина Елиз. (1913 ж.); 1911 ж. дәрігердің  орны, 1912 ж. - әйел  босандырушы  фельдшердің лауазымын  атқарушының  орны  бос  тұрды.

         Қызылқоға   өңірінде  жазылғандай  уақытта  осындай  да  денсаулық  сақтау  жұмыстары  жүргізілді, әрине,  сол  заманмен  салыстырғанда  біршама  еңбектің  жүзеге  асырылғаны  сендіреді. Алайда,  аса  ауқымды  өлкеде  тарыдай  шашыраған  дәрігерлік  қызметкерлердің  бұл  ісі  мұхитқа  тұқым  шашқандай  болар-ақ. Дейтұрғанмен,  жаңаша  тұрпатты  денсаулық  сақтау  ісінің  бастауында  болған  мұндай  адамдардың  іс-әрекеттері   ерлікке  пара-пар  болып  табылады.

10. ХАЛЫҚ  АҒАРТУ  ІСІ

А. АЗАМАТТЫҚ  ОРЫС-ҚАЗАҚ   МЕКТЕПТЕРІ

           Әртүрлі  айла-шарғымен  қазақ  жерлерін  өздеріне  қосып  алған  соң  отаршылар  өздерінің  орыстық  мектептерін  қашан  ашқандарын  білу  де  әзірге  қиындық  туғызып  отыр. Дегенмен,  қолда  бар  кейбір  жанама  деректерді  негізге  алғанда,  Атырау-Жайық  өлкесіндегі  таза  ресейлік  мектептер   ХҮІІІ ғасырдың  60-70-ші  жылдары   ашыла  бастаған  сияқты.  2000 жылғы  «Атырау» энциклопедиясына  сенсек: «Қызылқоға  тарихына  үңілгенде  халықтың  есіне  осында  1878-82 ж.қарашекпендер  салған,  қалың  қазақтың  сауатын  ашуда  маңызды  орын  алған  Қарабау, Қаракөл,  Кермеқас  қызыл  үй-мектептері,...еске  түседі» (282-283-бб.)

       Айта  кететін  бір  жәйт  мынау  - қазақтар  үшін  ашылған   мектептер  бастауыш  білім  беруден  әрі  асқан  емес. Екінші  жәйтке  де  назар  аударған  жөн: аталмыш  мектептерде  негізінен   ауқаттылардың  балалары  оқыды,  қаражаты  жоқ  кедейлердің  балаларын  оқуға  алмағаны  түсінікті  болар. Дейтұрғанмен, бірен-саран  жарлылардың  да   білім алғаны  рас. Солардың   біреуін  көрсетелік: Кеңес  заманында  Ленин  орденімен  марапатталған Салық  Борпиев (1893-1968)   деген  атақты  ұстаз    әкесі  Қалығарадан,  анасы Қалимадан  жасында   жетім  қалып,  атасы  Борпының  тәрбиесінде  болады, оны  бір  күні  үйіне  келіп, жағдайды   білген  нағашысы Мейірман  Бисенов  сол  кезде  өзі  меңгерушісі  болып  отырған  Қарабау  орыс-қазақ   мектебіне  оқуға  алып  кетеді (Р. Өтепқалиев. Алғашқы  ұстаз. Гурьев (Атырау) облыстық  «Коммунистік  еңбек»  газеті, 1967  жылғы 13  маусым).

         Ол  кезде  оқыған,  сауатты  адамдардың  аз  болуы  себепті  жергілікті  үкімет  орындары  кейбір  мұғалімдерді  болыс  сияқты  лауазымды  қызметтерге  пайдаланды (бұл  әдісті  кейін  коммунистер  кеңінен  пайдаланды,  көптеген  басшылық  жұмыстарға  мұғалімдік  мамандығы  барлар  жіберілетін). Мысалы,  Орынбордағы  қазақ  мұғалімдері  мектебінің  курсын  бітірген, Қарасу  болыстық  орыс-қазақ  мектебінің  екінші  мұғалімі  болған  Еркеш  Сарыбасов    1901  жылға  дейін  Қызылқоғадағы  Қарабау  болысының  басқарушысы  болды.

І. Болыстық    орыс-қазақ   мектептері

        Мұсылмандық  медреселер  мен  мектептердің  көбеюінен   қауіптенген  Ресей   өкіметі  ауылдағы  қазақтарды  ең  төменгі  дәрежеде (жазу-сөйлеу  және  есептік  төрт  амалды  білу  деңгейінде ғана) орысша  сауаттандыруды  кеңірек  ауқымда  жүргізуді  кеш  те  болса,  1890-шы  жылдардың  бірінші  жартысында  бастады.  Қазақстандағы  тұңғыш  мұндай  ауылдық  мектеп  1892  жылғы  15  тамызда  Қостанай  облысының  Николаев  қисымындағы (уезіндегі) Кеңарал  болысының  4-ші  ауылында  ашылған  екен («Қазақстан». Ұлттық  энциклопедия. Бірінші  том. Алматы, 1998, 552-бет).

       Ал,  біздің  Атырау   өңірінде  қалай  жүріп  еді  бұл  жұмыс? Қолда  бар  қазіргі  құжаттардың  негізінде (нақты  мұрағаттық  деректер  табылғанға  дейін) мен  бұл  ретте  ол  кезде  Ішкі  Бөкей  ордасының   бір  бөлігі (қазіргі  Құрманғазы  және  Исатай  аудандарының  аумағы)  әлі  қосылмаған  Атырау  өлкесіндегі  тұңғыш  ауылдық  орыс-қазақ  мектебін  1896  жылы  Есбол  ауылында  құрылған  болыстық  орыс-қазақ  мектебі  деп  есептеймін, себебі, жоғарыда «Атырау»  энциклопедиясынан  келтірілген  «1878-82 ж.» деген  деректі  дәлелдейтін  мәліметке  қолым  әзірге  жете  қойған жоқ.  Осы  1896 жылы  Калмыков (кейін – Ілбішін)  қисымына  бағынған  Индер ауылының   болыстық орыс-қазақ  мектебі  де  өз  жұмысын  бастады. 1898  жылы  бұның  қатарына  60  шәкірті  бар  Қарабаудағы  болыстық  орыс-қазақ  мектебі  қосылды. Мұрағаттық  деректер   осыны  баяндайды, бірақ  оларда  оқу  жәйі  рет-ретімен  айтылмайды. Қазақ  балаларын  жаңаша  сауаттандыруда  өзіндік  орны  мен маңызы  болған  бұл білім  ұялары  көп  өмір  сүрген  жоқ, 1900  жылы  болыстық  орыс-қазақ  мектептері  жабылды. Олардың  орнына  бірсыныптық  орыс-қазақ  училищелері  құрылды (А. Әміржанұлы. Атыраудың  алғашқы  ағартушылары, 98-99,101-бб.).

     1). 1897  жылы   Қызылқоға  өңірінде  жұмыс  жасаған Қарабау  ауылындағы  болыстық  орыс-қазақ  мектебі. Бұл  жылы  меңгерушінің  лауазымын  атқарушы, мектептің  бірінші  мұғалімі -  Исанғали  Бегімбетов, екінші  мұғалімі  - Құрманғали  Сүйербаев  болды. Білім  ұясында   1897 ж.   60 бала  оқыды. Кейін, 1898  ж.  Халық  ағарту  министрлігіне бағынысты  болған  бірсыныптық   орыс-қазақ   училищесі  болып  өзгертілді.

ІІ.  Қазақ  қауымдастығының  қаражатына  жұмыс  жасаған  ауылдық  орыс-қазақ  мектептері

      Негізінен  алғанда,  Атырау   өңіріндегі  ауылдық  орыс-қазақ  мектептерінің  көбісі  үкіметтің  қаражатына  емес, қазақ  қауымдастығының  қаражатына  құрылған  болатын. Біздің  бұлайша  бөлектеп  жазуымызға  орыстың  ресми  құжаттарында  1903-1908 жж. «Қазақ  қауымдастығының  қаражатына  жұмыс  жасайтын  сауат  ашудың  ауылдық  орыс-қазақ  мектептері»  деп  бөлек  жазуы  себепші  болды, оларда  одан  бұрын «Қазынадан  жәрдемақы  алу  негізінде  жұмыс  жасайтын  сауат  ашудың  ауылдық  орыс-қазақ  мектептері»  деген  топтама  да  бар  екен, ресми  орындар   бұл  мектептерге   жылына  960  рубль   беретін, онда  көбіне  Орал  және  Ілбішін  қисымдарының  мектептері  болыпты. Ал,  «Қазақ  қауымдастығының   мектептері» Ілбішін  мен  Гурьев  қисымдарында  болған  екен.         Осы  ретте  қазақтардың  ағарту  ісіне  деген  құлшынысы  мен  көмегінің  жыл  сайын   арта  түскендігін  атап  көрсеткен  дұрыс  болмақ: 1900  жылы  Орал  облысының  қазақ  қауымдастығы  Ресей  Халық  ағарту  министрлігінің   қарамағына  10  ірі  және  тастан  қаланған  ғимаратты  беру  туралы  шешімді (приговорды)  еш  кедергісіз,  тез  жасақтап  тастады  және  оларды  жөндеу  мен болыстық  орыс-қазақ  училищелеріне  ыңғайластыру  үшін  қажетті  11.800  рубльді  ың-шыңсыз  жылдам  жинап  берді.

      Мұндай  абзал  да  азаматтық  істі  ұмытуға  болар  ма?! Біз  әзірге  аталмыш  азаматтардың,  шынайы  отаншыл  қазақтардың  аты-жөндерін  біле  алмай  отырмыз, болашақта  табармыз  мүмкін! Кімдер  болғанда  да,  оларға  деген  ықылас  пен  құрмет  ұмытылуға  және  төмендемеуге  тиісті!

Қызылқоға  базарының  ауылдық  мектебі 1906-1910  жылдары  Кермеқас  болысындағы  Қызылқоға   сайында  жұмыс  жасаған  білім   беру  мекемесі. Мектепте  мұғалім  болып   бұл   жылдары    Нұрпейіс Тұрлығұлов (1906-1908)(алдыңғы  екі  жылда  -  лауазым  атқарушы), Сарыбас  Дәулетниязұлы  Сауғабаев (1909-1910  жылдары) еңбек  етті.

Қызылқоға болысының  №№7,8,9 және  10  ауылдарына  арналған  сауат  ашудың  ауылдық  орыс-қазақ   мектебі. 1905-1906 жж.жұмыс  жасады, мұғалімі Нұрпейіс Тұрлығұлов  болды.

 ІІІ. Бірсыныптық  орыс-қазақ  училищелері

Өлкеміздегі  тұңғыш   бірсыныптық  орыс-қазақ  училищелері  Гурьев  қаласында  ашылған  тұңғыш  екісыныптық  орыс-қазақ  училищесінен  тура  20  жылдан  кейін  қатарға  қосылды. Олар  1898  жылы  есігін  ашқан  Есбол, Индер-Қызылжар, Қарабау, Қаракөл   оқу  орындары  еді. Оқу  мерзімі  төрт  жыл  болған   мұндай   білім  ұяларының  қатарын  1901  жылы  - Кермеқас  бірсыныптық орыс-қазақ  училищесі, 1902  жылы  - Мәтеш бірсыныптық  орыс-қазақ  училищесі, 1903  жылы  - Жылой  бірсыныптық орыс-қазақ  училищесі, 1904  жылы  - Рәкөш  бірсыныптық орыс-қазақ  училищесі, 1907  жылы  - Сокол  бірсыныптық  орыс-қазақ  училищесі  толықтырды. Ұзын   саны  1906  жылы  8-ге  жеткен  бұл  тұрпатты  мектептер  келесі  жылы  Сокол  училищесінің  қосылуына  қарамастан  5-ке  кеміп  кетті. Оның  себебі  мынада  болды:  Есбол,   Жылой, Кермеқас, Қаракөл  бірсыныптық  орыс-қазақ  училищелері  1907  жылы  ірілендіріліп, екісыныптық  орыс-қазақ  училищелеріне  айналды.  Қалған  бес  бірсыныптық  орыс-қазақ  училищелері  жаңа  заманға  дейін  халыққа  қызмет  көрсетті.

  •  

1898-1917  жылдары  Қызылқоға  өңірінде  жұмыс  жасаған   бірсыныптық  орыс-қазақ  училищелері

1). Кермеқас ауылдық бірсыныптық  орыс-қазақ  училищесі  -  бұрынғы  Ілбішін қисымының қазіргі  Қызылқоға ауданы  жеріндегі Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  - 1901-1906  жж. жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. Бұл  оқу  орнының  Құрметті  қадағалаушысы 1901 ж. – Гурьев  қисымының  бастығы  есаул  Иван  Парамонович   Завьялов, 1902-1906  жж. – Гурьев  қисымының   2-телімдік  шаруа (крестьяндық)  бастығы  Дәулетшах Жүсіпұлы  Күсепқалиев  еді. Училищенің  меңгерушісі  және  бірінші  мұғалімі  болып – Ғұсман  Меңдібаев (1901 ж.), Қожағұл  Досов (1902 ж.) (меңгерушілік  лауазымды  атқарушы), Шәріп  Сейкетұлы (Сыйқытұлы) Сейкетов (Сыйқытов)  (1903-1904 жж.), Михаил  Васильевич  Кондратьев (1905 ж.) (меңгерушілік  лауазымды  атқарушы), Тілеуғали  Жиеншораұлы Тайпақов (1906 ж.),  екінші  мұғалімі  (мұғалімі)  болып  - Шәріп  Сейкетұлы Сейкетов (1901-1902, 1906 жж.), Қожағұл  Қалдықожаұлы Досов (1903-1905  жж.)  еңбек  етті.

2). Қарабау   ауылдық бірсыныптық  орыс-қазақ  училищесі  -  бұрынғы  Гурьев (Атырау)  қисымының қазіргі  Қызылқоға  ауданы    жеріндегі  Қарабау   елді  мекенінде Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  - 1897-1915  жж.жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. 1897  ж. болыстық  орыс-қазақ  мектебі  болып   ашылып,  бір  жылдан  соң  бірсыныптық  орыс-қазақ  училищесі  болып  өзгертілген  еді. Училищенің  құрметті  қадағалаушысы (1898, 1901 жж.бос  тұрды) 1899-1900- жж. – 6-шы  телімнің  дәрігері   Александр  Петрович  Гуминский, 1902 ж. - Гурьев қисымының  бастығы, есаул  И.П.  Завьялов, 1903-1906  жж. - Гурьев  қисымындағы  2-телімдік шаруалар (крестьяндық)  бастығы  Дәулетшах Жүсіпұлы  Күсепқалиев еді. Училище  меңгерушісі болып - Исанғали Бегімбетов (1898-1901 жж.)(1900  жылғы  құжатта  «Бешімбетов» болып  жазылған) (1899  ж.- меңгерушінің   лауазымын  атқарушы) , Иван  Васильевич Ширяев (1902-1903 жж.)(1902 ж. - лауазымын  атқарушы), Федор  Степанович Овчинников (1904,1906 жж.), Әбілқайыр  Шадияров (1905 ж.), Мейірман  Бисенұлы Бисенов (1907-1908 жж.), Шәріп  Сейкетұлы  Сейкетов (1909-1912 жж.), Мұқанбетжан  Шоңбасов (1913-1914 жж.); бірінші  мұғалімі  болып - Исанғали Бегімбетов (1898-1901 жж.), Иван  Васильевич Ширяев(1902-1903 жж.), Федор  Степанович Овчинников (1904 ж.), Әбілқайыр  Шадияров (1905 ж.); екінші  мұғалімі  болып – Александр Шеланговский (лауазымын  атқарушы)(1898 ж.), Ыбырайым  Бақтиярұлы Шынаров (1899-1904 жж.),  Батыргерей  Қазбаев (1905 ж.), Қожағұл  Қалдықожаұлы Досов  (1906-1906); мұғалімі  болып – Николай  Дмитриевич Протопопов (1909 ж.), Феодор  Иванович  Самойлов (1910-1914 жж.); діни  мұғалімі  болып  - молда Әлпиев(1909-1910  жж.)  еңбек  етті.

        Оқу  орны  жанында  интернат  жұмыс  жасады. Оқушылары  1898 ж. – 60 ( оның  интернаттағысы  -  60  қазақ), 1899 ж. – 59 (оның  интернаттағысы  -  59), 1900 ж. - 75 (оның  интернаттағысы  -  75  қазақ)  болды. Мұнда  1903 жылы  дендерлік  жас  жігіт (кейіннен  - атақты  кеңестік  ұстаз) Хұснатдин  Муньянов  бір  жыл  оқиды.

3). Қаракөл  ауылдық  бірсыныптық  орыс-қазақ  училищесі  -  бұрынғы   Ілбішін  қисымының қазіргі  Қызылқоға  ауданы  жеріндегі Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  - 1898-1906  жж. жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. Оның  құрметті   қадағалаушысы  1899-1900 жж. – 6-шы  телімнің  дәрігері   Александр  Петрович  Гуминский, 1903-1905  жж. - Ілбішін қисымының  3-телімдік  шаруалар (крестьяндық)  бастығы,  губерниялық  хатшы  Павел  Григорьевич  Сладков  еді, бұл  лауазым 1898,1901-1902  және  1906 жж.бос  тұрды. Училищенің  меңгерушісі  және бірінші  мұғалімі  болып  - Мейірман  Бисенұлы Бисенов (1898-1905)(1900-1903  жж. – меңгерушілік  лауазымды атқарушы); екінші  мұғалімі  болып  - Бекмұқанбет  Сүйінішев (лауазымды  атқаруға  жіберілген)(1898 ж.), Егор  Вохмяков (1899 ж.), Александр  Шеланговский (1900 ж.), Хайдар  Тілепұлы  Дәуішев (1901-1904  жж.), Мақан  Иманов (1905 ж.); мұғалімі  болып  - Пәміхан  Тұрдағалиұлы  Өзбекқалиев (1906 ж.)  еңбек  етті. 1898-1899  жж.оқушысы  60 (оның  интернаттағысы – 60  қазақ), 1900  жылы  оқушысы  71 (оның  интернаттағысы – 71  қазақ)  болды. 

ІҮ. Екісыныптық   орыс-қазақ  училищелері

         Бұлардың   Атыраудағы  тұңғышы  Гурьев  қаласында  1879  жылы    ашылған  болатын («Статистический  обзор Уральской  области».1905 г., с.226). Ол  ұзақ  уақыт  бойы  жеке-дара  болып  келді. 30  жылдан  соң  ғана – 1908  ж.оның  қатарына   жаңа  Есбол, Жылой, Кермеқас, Қаракөл  училищелері   қосылды.  Осы  бесеуі  Ұлы  Қазан  төңкерісіне  дейін  жұмыс  жасады.

1). Кермеқас  ауылдық  екі  сыныптық  орыс-қазақ  училищесі  Кермеқас  елді  мекенінде  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын   - 1907-1914  жж.жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. Бұл  оқу  орнының  меңгерушісі болып – Иосиф  Семенович Дехтеренко (1907-1909  жж.)(1909 ж. – міндетті  уақытша  атқарушы(м.у.а.),  Исламғали  Бекентайұлы  Бекентаев (1910-1914 жж.);  екінші  мұғалімі  болып - Жұмақұл Қуысов (міндетті уақытша атқарушы)(1909 ж.); мұғалімдері  болып  - Қаржау  Төлешев (1907-1908,1910 жж.), Исламғали  Бекентайұлы  Бекентаев (1910 ж.), Сергей  Иванович Сухарев (1910-1911 жж.), Ғабдолла  Махамбетұлы  Махамбетов (1911-1914 жж.), Василий  Евсеевич  Блохин (1912-1914 жж.) еңбек  етті.

2). Қаракөл  ауылдық   екі  сыныптық  орыс-қазақ  училищесі  -  бұрынғы Ілбішін  қисымының  қазіргі  Қызылқоға  ауданы  аумағында Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  - 1907-1914 жж. жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. Бұл  оқу  орнының  меңгерушісі  болып – Салық  Қожасұлы  Тұрымтаев (1907-1910 жж.), Хайдар  Тілепұлы  Дәуішев (1911-1914  жж.); мұғалімі  болып – Пәміхан  Тұрдағалиұлы  Өзбекқалиев (1907 ж.),  Степан  Булычев (1907-1908 жж.), Салық  Қожасұлы  Тұрымтаев (1909-1910 жж.); Виктор  Алексеевич Бородин (1911-1914 жж.), Сергей  Иванович  Сухарев (1913-1914 жж.); екінші  мұғалімі  болып – Ахметқали Таймасов (1909-1912 жж.), үшінші  мұғалімнің міндетін  уақытша  атқарушы  болып – Ғабдолла  Махамбетов (1909-1910 жж.),.), мұсылман  діні  пәнінің   мұғалімі  болып – Жүсіпқали (құжатта  - Юсуталий) Ниетәлиев (1908-1910 жж.)   еңбек  етті.

Ү. Бастауыш  орыс-қазақ  училищелері

Патша  шенеуніктері  ауылдық  мектептердің  жұмысын  жақсарту,  оларға  өз  ықпалын  жүргізу   мақсатында    1912  жылы  оларды  «бастауыш  орыс-қазақ  училищелеріне»  айналдырып  жіберді. Бұл  білім  ұялары  Атырау   өңірінде  алғашқы  екі  жылда  - 1912-1913  жылдары  алтау  ғана   болып,  Есболда, Индерде (екі  училище  болды), Қызылжарда, Қызылқоғада, Көпайдарлыда  құрылған  болса,  1914  жылы  оның  жалпы  саны  онға  жетті: жаңадан   Қаракөлдің, Қаратөбенің, Мәтештің, Сабынкөлдің, Тайсойғанның   бастауыш  орыс-қазақ  училищелері  құрылды

1911-1917  жылдары  Қызылқоға    өңірінде  жұмыс  жасаған  бастауыш  орыс-қазақ  училищелері

  1). Қаракөл  ауылдық бастауыш орыс–қазақ   училищесі – бұрынғы  Гурьев (Атырау)  қисымының   аумағында  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  -  1913-1915  жж. жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. Оның   меңгерушісі   және   мұғалімі   Айтмұқанбет  Мәмбетов  болды.

2). Құбайдарлы (Көпайдарлы -?)     ауылдық  бастауыш  орыс-қазақ  училищесі  -  бұрынғы  Гурьев (Атырау)  қисымының  аумағында  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  -  1911-1915  жж. жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі  (орысша  құжаттарда – Кобайдарлинское). 1911-1915  жж.меңгерушісі   және   мұғалімі  Жұмағұл  Қуысов   болды.

3). Қызылқоға   ауылдық бастауыш  орыс-қазақ  училищесі  - бұрынғы Гурьев (Атырау)  қисымының қазіргі  Қызылқоға  ауданы  аумағында  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. Меңгерушісі  және   мұғалімі  1911-1912  жж. -  Сарыбас  Сауғабаев, 1913-1914  жж. -  Қаржау  Төлешев  болды.

4). Сабынкөл   ауылдық  бастауыш  орыс-қазақ  училищесі  - бұрынғы  Ілбішін  қисымының жеріндегі  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын -  1911-1915  жж.жұмыс  жасаған  білім   беру  мекемесі.  Оның   меңгерушісі  және  мұғалімі   Өреғали (орысша  құжатта  - Уригали)  Нұрсейітұлы  Қарағұлов болды.

5). Тайсойған  ауылдық  бастауыш  орыс-қазақ  училищесі  -  бұрынғы  Гурьев (Атырау)  қисымының  қазіргі  Қызылқоға   ауданы  аумағында  Ұлы  Қазан  төңкерісінен  бұрын  - 1913-1915 жж.жұмыс  жасаған білім   беру  мекемесі. 1913-1915  жж. меңгерушісі  және   мұғалімі   Жұмақұл  Жұлдызов (құжаттарда  - Юлдузов)  болды.

(«Статистический  обзор  Уральской  области», 1913-1915 гг.; А. Әміржанұлы. Атыраудың  алғашқы  ағартушылары,94-97-бб.)

  •  

ТӘУЕЛСІЗДІК  ҚҰЛПЫРТҚАН  ҚЫЗЫЛҚОҒА

(Түйін  сөз)

        Халқымыздың  даму  тарихындағы  елеулі  белес  болған кешегі  кеңес  заманына  дейін  жазылғандай  деңгейді  місе  тұтқан  Қызылқоға  өңірі  бүкіл  Қазақстан  сияқты  1917-1991 жылдары  жаңаша  келбетке  ие  болды: ел  шаруашылығы, мәдениеті  мен  әдебиеті,  денсаулық  сақтау  және  ағарту  істері  сыпатталғаннан  әлдеқайда  жоғары  дамыды, жұртшылық  жаппай  сауаттылыққа  жетті, адамдардың  білімі  мен  ой-өрісі    әлемдік  үдеріске  кеңінен  бағыт  алды, мәдени  және  ағарту  мекемелері  көптеп  тұрғызылып,  ел  мүддесіне  қызмет  етті.

         Алайда, «дөрекі»  және «сыпайы  отаршылдықтардан» құтылған, 1991  жылдан  бері  өз  алдына  дербес  дамыған   бүкіл  елімізбен  бірге  Қызылқоға  өңірі  де  шынайы  өркениеттік  даму  белесіне  қол  жеткізіп  отыр  бүгінде.   Қазақстан  Республикасының  Президенті Н.Ә. Назарбаев жақында  еліміздің  ширекғасырлық  тойында  жасаған  баяндамасында  мұны  былайша  тұжырымдап  көрсетті: «25 жылда жүріп өткен ауыр да абыройлы жолымыздың мәні тұтас ғасырлармен тең. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің ширек ғасыры – Еуразия жүрегіндегі Ұлы Далада жазылған мыңжылдық тарихтың ЖАҢА ДӘУІРІ».

         Иә, шын  бақыт  пен  игілік  төрімізден  енді  ғана  орын  алып  отыр. Ол  ұзақ  ғұмырлы  және   баянды  болғай!!!

 

Аманғали ӘМІРЖАНҰЛЫ,

Қазақстан  Республикасының 

Мәдениет  қайраткері, 

Атырау  мұнай  және  газ 

университетінің 

құрметті  профессоры,

өлкетанушы-тарихшы,

Жылойдың  тумасы

Атырау  қаласы,

2017  жылғы  23  шілде